Sanskrit Text in Telugu , Kannada, Gujarati, Devanagari, English

|| om tat sat||

 

Sundarakanda
Sarga 38

In the thirty seventh Sarga, Sita declines Hanuma's offer to carry her on his back and unite her with Rama. Sita agreed that Hanuma can kill all the Rakshasas. Hanuma can carry her back too. But then she said that if that were to happen, "राघवस्य यशो हीयेत्'। Raghava's fame will be affected. In addition her vow of being a devoted wife too will be affected, if she follows Hanuma's suggestion. So, she says it is more appropriate that, Rama comes to Lanka, defeats Ravana and takes her back. I ringing tone she says "तत् तस्य सदृशं" - that is appropriate for him: Hanuma praises her reply and says, -" तत् ते सदृशं", "That is just so appropriate coming from you".

Then Hanuman asks for a remembrance which Rama will recognize. Sita in response relates the story of Crow, which is the main theme if Sarga thirty-eight.

Now we go through the Slokas of Sarga 38.

||Sloka 38.01||

తతః స కపిశార్దూలః తేన వాక్యేన హర్షితః|
సీతామువాచ తత్ శ్రుత్వా వాక్యం వాక్య విశారదః||38.01||

స|| తతః తత్ వాక్యం శ్రుత్వా తేన వాక్యేన హర్షితా వాక్య విశారదః కపిశార్దూలః సీతాం ఉవాచ||

||Sloka meanings||

తతః తత్ వాక్యం శ్రుత్వా -
having heard those words,
తేన వాక్యేన హర్షితా -
delighted with her words
వాక్య విశారదః కపిశార్దూలః -
best among Vanaras, eloquent in speech
సీతాం ఉవాచ -
spoke to Sita.

||Sloka summary||

"The Best among Vanaras, eloquent in speech, having heard those words, was delighted and spoke to Sita." ॥38.01॥

||Sloka 38.02||

యుక్తరూపం త్వయా దేవి భాషితం శుభదర్శనే|
సదృశం స్త్రీస్వభావస్య సాధ్వీనాం వినయస్య చ||38.02||

స|| హే శుభదర్శనే దేవి త్వయా భాషితం యుక్తరూపం సదృశం స్త్రీ స్వభావస్య సాద్వీనాం వినయస్య చ||

Tilaka Tika says - వచనస్య యుక్తరూపం ప్రాశస్త్యం దర్శయతి।

||Sloka meanings||

హే శుభదర్శనే దేవి -
oh Devi , whose appearance is auspicious
త్వయా భాషితం యుక్తరూపం -
what was spoken by you is proper
స్త్రీ స్వభావస్య -
for a woman's nature
సాద్వీనాం వినయస్య చ -
nature of a virtuous woman
సదృశం - appropriate for

||Sloka summary||

"Oh Devi , whose appearance is auspicious, what you said is proper , and is appropriate for a woman's nature, and the nature of a virtuous woman." ||38.02||

||Sloka 38.03||

స్త్రీత్వం న తు సమర్థ హి సాగరం వ్యతివర్తితుమ్|
మా మధిష్ఠాయ విస్తీర్ణం శతయోజన మాయతమ్||38.03||

స|| మమ అధిష్ఠాయ శతయోజనం విస్తీర్ణం సాగరం వ్యతివర్తితుం స్త్రీత్వం న సమర్థం హి ||

||Sloka meanings||

మమ అధిష్ఠాయ - climbing up on my back
శతయోజనం విస్తీర్ణం సాగరం వ్యతివర్తితుం -
to cross hundred Yojana wide ocean
స్త్రీత్వం న సమర్థం హి - not possible for a woman

||Sloka summary||

"Climbing up on my back and to cross hundred Yojana wide ocean is not possible for a woman". ||38.03||

 

||Sloka 38.04||

ద్వితీయం కారణం యచ్చ బ్రవీషి వినయాన్వితే|
రామాత్ అన్యస్య నార్హామి సంస్పర్శమితి జానకి||38.04||

స|| హే జానకీ వినయాన్వితే ద్వితీయం కారణం యత్ బ్రవీషి రామాత్ అన్యస్య సంస్పర్శం న అర్హామి ఇతి తత్ ||

||Sloka meanings||

హే జానకీ వినయాన్వితే -
oh Janaki imbued with humility
ద్వితీయం కారణం యత్ బ్రవీషి -
second reason which you told
రామాత్ అన్యస్య సంస్పర్శం న అర్హామి ఇతి తత్ -
other than Rama you cannot touch another person

||Sloka summary||

"Oh Janaki imbued with humility the second reason which you told is that other than Rama you cannot touch another person." ||38.04||

||Sloka 38.05||

ఏతత్ తే దేవి సదృశం పత్న్యాస్తస్య మహాత్మనః|
కా హ్యాన్యా త్వా మృతే దేవి బ్రూయాత్ వచన మీదృశమ్ ||38.05||

స|| దేవి ! ఏతత్ మహాత్మనః పత్న్యాః తస్య సదృశం | త్వం ఋతే అన్యాః కాః ఈదృశం వచనం బ్రూయాత్ |

||Sloka meanings||

మహాత్మనః పత్న్యాః -
for the wife of the great soul
ఏతత్ తస్య సదృశం -
this is appropriate for her
త్వం ఋతే అన్యాః కాః -
other than you who else
ఈదృశం వచనం బ్రూయాత్ -
can say such words

||Sloka summary||

"Oh Devi ! This is appropriate for the wife of the great soul. Other than you who else can say such words." ||38.05||

||Sloka 38.06||

శ్రోష్యతే చైవ కాకుత్స్థః సర్వం నిరవశేషతః|
చేష్ఠితం య త్వయా దేవి భాషితం మమచాగ్రతః||38.06||

స|| కాకుత్స్థః దేవి త్వయా యత్ చేష్టితం మమాగ్రతః భాషితం చ సర్వం నిరవశేషతః శ్రోష్యతే||

||Sloka meanings||

దేవి త్వయా యత్ చేష్టితం -
oh Devi, whatever you have done
మమాగ్రతః భాషితం చ సర్వం నిరవశేషతః -
said in front of me all of that without any omissions
కాకుత్స్థః శ్రోష్యతే -
will be heard by the scion of Kakutstha

||Sloka summary||

"Oh Devi ! Whatever you have done or said in front of me will be heard by the scion of Kakutstha." ||38.06||

||Sloka 38.07||

కారణైర్బహుభిర్దేవి రామప్రియ చికీర్షయా|
స్నేహప్రస్కన్న మనసా మయైతత్ సముదీరితమ్||38.07||

స|| దేవి బహుభిః కారణైః రామప్రియచికీర్షయా స్నేహప్రస్కన్న మనసా మయా ఏతత్ సముదీరితం ||

Tilaka Tika says - రామప్రియచికీర్షయా శీఘ్రం రామప్రీతి వాంఛయా బహుభిః కారణైః కాణాన్తరైశ్చ స్నేహేన ప్రస్కన్నమ్ ద్రవీభూతం మనః యస్య తేన మయా ఏతత్ సముదీరితమ్।

||Sloka meanings||.

దేవి బహుభిః కారణైః -
oh Devi with many reasons
రామప్రియచికీర్షయా -
with a desire to please Rama
స్నేహప్రస్కన్న మనసా -
with a desire to please Rama
మయా ఏతత్ సముదీరితం-
I have said those words.

||Sloka summary||

"Oh Devi with many reasons with a mind sprinkled with love, with a desire to please Rama, I have said those words." ||38.07||

||Sloka 38.08||

లంకాయా దుష్ప్రవేశత్వాత్ దుస్తరత్వాన్మహోదధే|
సామర్థ్యాత్ అత్మనశ్చైవ మయైతత్ సముదీరితమ్||38.08||

స|| లంకాయా దుష్ప్రవేశత్వాత్ మహోదధేః దుస్తరత్వాత్ ఆత్మనః సామర్థ్యాశ్చైవ మయా ఏతత్ సముదీరితం||

||Sloka meanings||

లంకాయా దుష్ప్రవేశత్వాత్ -
difficulty of entering Lanka
మహోదధేః దుస్తరత్వాత్ -
difficulty of crossing the ocean
ఆత్మనః సామర్థ్యాశ్చైవ -
because of my own capability
మయా ఏతత్ సముదీరితం-
all this has been stated by me

||Sloka summary||

"The difficulty of entering Lanka, difficulty of crossing the ocean , and my own capability made me tell you this." ||38.08||

||Sloka 38.09||

ఇఛ్ఛామి త్వాం సమానేతుం అద్యైవ రఘుబంధునా|
గురుస్నేహేన భక్త్యా చ నాన్యథైతత్ ఉదాహృతమ్||38.09||

స|| గురుస్నేహేన భక్త్యాచ త్వాం రఘుబంధునా అద్యైవ సమానేతుం ఏతత్ ( కథితం) న అన్యథా ఉదాహృతం||

Rama Tika says- గురో రామస్య స్నేహేన త్వయి భక్త్యా చ ఉక్తమ్ నతు నిజ బల గర్వాత్ ఇత్యర్థః।

||Sloka meanings||

గురుస్నేహేన భక్త్యాచ -
out of love and devotion for my master
త్వాం రఘుబంధునా అద్యైవ సమానేతుం -
to unite you with the scion of Raghu today itself
ఏతత్ ఉదాహృతం - this was stated
న అన్యథా - not otherwise

||Sloka summary||'

"Out of love and devotion for my master, to unite you with the scion of Raghu today itself, I said those words and not otherwise." ||38.09||

||Sloka 38.10||

యది నోత్సహసే యాతుం మయా సార్థ మనిందితే|
అబ్జిజ్ఞానం ప్రయచ్ఛ త్వం జానీయాత్ రాఘవో హి తత్||38.10||

స|| అనిందితే మమసార్థం యాతుం న ఉత్సహే యది తతః యత్ రాఘవః జానీయాత్ (తత్) అభిజ్ఞానం త్వం ప్రయచ్ఛ||

||Sloka meanings||

అనిందితే - O Blameless lady
మమసార్థం యాతుం న ఉత్సహే యది -
if you do not like to go along with me
తతః యత్ రాఘవః జానీయాత్ -
then (that) which Raghava knows
(తత్) అభిజ్ఞానం త్వం ప్రయచ్ఛ-
you give that a token of remembrance

||Sloka summary||

"Oh Blameless lady ! If you do not like to go along with me then give me a token of remembrance that Raghava knows." ||38.10||

||Sloka 38.11||

ఏవముక్తా హనుమతా సీతా సురసుతోపమా|
ఉవాచ వచనం మందం భాష్పప్రగ్రథితాక్షరమ్||38.11||
ఇదం శ్రేష్ఠం అభిజ్ఞానం బ్రూయాస్త్వంతు మమ ప్రియమ్|

స|| ఏవం ఉక్తా హనుమతా సురసోపమా సీతా భాష్ప ప్రగ్రథితాక్షరం వచనం మందం ఉవాచ||త్వం ఇదం శ్రేష్ఠం మమ ప్రియం అభిజ్ఞానం బ్రూయాస్తు |

||Sloka meanings||

ఏవం ఉక్తా హనుమతా -
being told thus by Hanuman,
సురసోపమా సీతా -
Sita resembling a god's daughter
భాష్ప ప్రగ్రథితాక్షరం వచనం -
a voice with words choked with tears
మందం ఉవాచ - spoke softly
త్వం ఇదం శ్రేష్ఠం మమ ప్రియం అభిజ్ఞానం బ్రూయాస్తు -
this is best token of remembrance for my dear one, you may tell

||Sloka summary||

"Being told thus by Hanuman, Sita resembling a gods daughter, spoke in a low tone with words choked with tears. " This best token of remembrance you may tell my dear one."||38.11||

||Sloka 38.12,13||

శైలస్య చిత్రకూటస్య పాదే పూర్వోత్తరే పురా||12||
తాపసాశ్రమవాసిన్యాః ప్రాజ్యమూలఫలోదకే|
తస్మిన్ సిద్ధాశ్రమే దేశే మందాకిన్యా హ్యదూరతః||13||

స|| పురా పూర్వోత్తరే శైలస్య చిత్రకూటస్య పాదే ప్రాజ్ఞమూలఫలోదకే తస్మిన్ సిద్ధాశ్రమే దేశే మందాకిన్యాం అదూరతః తాపసాశ్రమవాసిన్యాః మః||

||Sloka meanings||

పురా పూర్వోత్తరే శైలస్య చిత్రకూటస్య పాదే -
earlier at the foot of northeast part of Chitrakuta mountain
ప్రాజ్ఞమూలఫలోదకే -
with abundance of roots, fruits and water
తస్మిన్ సిద్ధాశ్రమే దేశే -
in that region for ascetics
మందాకిన్యాం అదూరతః -
not far from river Mandakini
తాపసాశ్రమవాసిన్యాః మః -
living in the ascetic's hermitages.

||Sloka summary||

"Earlier in the northeast part of Chitrakuta mountain, there is a Siddhasrama at its foot, not too far from river Mandakini, where we were living in the ascetics hermitages."

||Sloka 38.14||

తస్యోపవనషండేషు నానాపుష్పసుగంధిషు|
విహృత్య సలిలక్లిన్నా తవాంకే సముపావిశమ్||38.14||

స|| తస్య ఉపవనసండేషు నానాపుష్పసుగంధిషి సలిలక్లిన్నా విహృత్య తవాంకే సముపావిశం||
.

||Sloka meanings||

తస్య నానాపుష్పసుగంధిషి ఉపవనసండేషు -
in those gardens with variety of fragrant flowers
సలిలక్లిన్నా విహృత్య -
after sporting in the waters
తవాంకే సముపావిశం -
was resting in your lap

||Sloka summary||

"In those gardens with variety of fragrant flowers after sporting in the waters I was resting in your lap."||38.14||

||Sloka 38.15||

తతో మాంస సమాయుక్తో వాయసః పర్యతుండయత్|
త మహం లోష్టముద్యమ్య వారయామి స్మ వాయసమ్||38.15||

స|| తతః మాంససమాయుక్తః వాయసః పర్యతుండయత్ | అహం లోష్టం ఉద్యమ్య తం వాయసం వారయామి స్మ||

||Sloka meanings||

తతః వాయసః - then a crow
మాంససమాయుక్తః - along with a loaf of meat
పర్యతుండయత్ - pecking with its beak.
అహం లోష్టం ఉద్యమ్య I took a piece of earth
తం వాయసం వారయామి స్మ - was warding him off.

||Sloka summary||

"Then a crow came with meat, went round and was pecking with its beak. I took a piece of earth and was warding him off." ||38.15||

||Sloka 38.16||

దారయన్ స చ మాం కాకః తత్రైవ పరిలీయతే|
న చాప్యుపారమన్ మాంసాత్ భక్షార్థి బలిభోజనః||38.16||

స|| సః కాకః మామ్ దారయన్ తత్రైవ పరిలీయతే | భక్ష్యార్థి బలిభోజనః మాంసాత్ న ఉపరిమత్ చ అపి ||

||Sloka meanings||

సః కాకః మామ్ దారయన్ -
that crow in order to peck at me
తత్రైవ పరిలీయతే -
waited there only
మాంసాత్ భక్ష్యార్థి బలిభోజనః -
hungry for food being an eater of offerings
న ఉపరిమత్ చ అపి -
not giving up too

||Sloka summary||

"That crow while pecking at me waited there only hungry for food being an eater of offerings, without not giving up the flesh."||38.16||

||Sloka 38.17||

ఉత్కర్షన్త్యాం చ రశనాం క్రుద్ధాయాం మయి పక్షిణి|
స్త్రస్యమానే చ వసనే తతో దృష్ట్వా త్వయా హ్యహమ్||38.17||

స|| పక్షిణి కృద్ధాయామ్ మయి వసనే స్త్రస్యమానే చ రశనామ్ ఉత్కర్షన్యాం చ తతః త్వయా అహం దృష్టా||

||Sloka meanings||

తతః పక్షిణి కృద్ధాయామ్ -
then being angry with the bird
మయి వసనే స్త్రస్యమానే చ -
while adjusting my clothing which was slipping
రశనామ్ ఉత్కర్షన్యాం చ -
pulling up the string around my waist న
త్వయా అహం దృష్టా -
I was seen by you

||Sloka summary||

"Angry with the bird I was seen by you while I was pulling up my waist string as the cloth was slipping". ||38.17||

||Sloka 38.18||

త్వయాపఽహసితా చాహం క్రుద్ధా సంలజ్జితా తదా|
భక్షగృధ్నేన కాకేన దారితా త్వాముపాగతా||38.18||

స|| తదా క్రుద్ధా అహం అపహసితా | సంలజ్జితా భక్షగృధ్నేన కాకేన దారితా త్వాం ఉపాగతా ||

||Sloka meanings||

తదా క్రుద్ధా అహం -
then (while) I was angry
అపహసితా సంలజ్జితా -
embarrassed by being laughed at
భక్షగృధ్నేన కాకేన దారితా -
being pecked at by the voracious bird
త్వాం ఉపాగతా - I sought you

||Sloka summary||

"Then while I was angry, was embarrassed by being laughed at. Pecked at by the voracious bird, I sought you." ||38.18||

||Sloka 38.19||

అసీనస్య చ తే శ్రాంతా పునరుత్సంగమావిశమ్|
క్రుధ్యంతీ చ ప్రహృష్టేన త్వయాsహం పరిసాంత్వితా||39.19||

స|| శ్రాంతా ఆసీనస్య ఉత్సాంగం పునః ఆవిశం| కృధ్యంతి అహం ప్రహృష్టేన త్వయా పరిసాంత్వితా ||

||Sloka meanings||

శ్రాంతా ఆసీనస్య ఉత్సాంగం -
being exhausted
ఆసీనస్య ఉత్సాంగం పునః ఆవిశం -
settled in your lap again
కృధ్యంతి అహం - me being angry
ప్రహృష్టేన త్వయా పరిసాంత్వితా -
happily pacified by you

||Sloka summary||

"Bing exhausted , I settled in your lap again. Being angry I was happily pacified by you again." ||39.19||

||Sloka 38.20||

భాష్పపూర్ణ ముఖీ మందం చక్షుషీ పరిమార్జతీ|
లక్షితాsహం త్వయా నాథ వాయసేన ప్రకోపితా||39.20||

స||హే నాథ వాయసేన ప్రకోపితా బాష్పపూర్ణముఖీ మందం చక్షుషీ పరిమార్జతీ అహం త్వయా లక్షితా||

||Sloka meanings||

హే నాథ వాయసేన ప్రకోపితా -
Oh lord angered by the crow
బాష్పపూర్ణముఖీ -
with a face filled with tears
మందం చక్షుషీ పరిమార్జతీ -
slowly wiping them
అహం త్వయా లక్షితా-
I was noticed by you

||Sloka summary||

"Oh Lord angered by the crow, face filled with tears, slowly wiping them I was noticed by you".||39.20||

||Sloka 38.21||

పరిశ్రమాత్ ప్రసుప్తాచ రాఘవాంకేఽప్యహం చిరమ్|
పర్యాయేణ ప్రసుప్తశ్చ మమాంకే భరతాగ్రజః||38.21||
స తత్ర పునరే వాథ వాయసః సముపాగమత్

స|| అహం అపి పరిశ్రమాత్ రాఘవాంకే చిరం ప్రసుప్తా చ | పర్యాయేణ భరతాగ్రజః మమ అంకే ప్రసుప్తః|| అథ స వాయసః పునరేవ తత్ర సముపాగమత్ |

||Sloka meanings||

అహం అపి పరిశ్రమాత్ -
due to exhaustion I too
రాఘవాంకే చిరం ప్రసుప్తా చ -
slept for a long time in the lap of Raghava
పర్యాయేణ భరతాగ్రజః -
in turn the Bharata's elder
మమ అంకే ప్రసుప్తః -
slept in my lap
అథ స వాయసః పునరేవ -
then that crow again
తత్ర సముపాగమత్ -
came back to that place

||Sloka summary||

"Due to exhaustion I too slept in the lap of Raghava. In turn the Bharata's elder slept in my lap. Then that crow again came back to that place." ||38.21||

||Sloka 38.22, 23||

తతః సుప్త ప్రబుద్ధాం మాం రామస్యాంకాత్ సముత్థితమ్||38.22||
వాయసః సహసాగమ్య విదదార స్తనాంతరే|
పునః పునరథోత్పత్య విదదార స మాం భృశమ్||38.23||

స|| తతః సః వాయసః సహసా ఆగమ్య సుప్తప్రబుద్ధాం రామస్య అంకాత్ సముత్థితాం మామ్ స్తనాంతరే విదదార| అథ పునః ఉత్పత్య మాం భృశం విదదార ||

||Sloka meanings||

తతః సః వాయసః సహసా ఆగమ్య -
that crow came quickly
సుప్తప్రబుద్ధాం రామస్య అంకాత్ సముత్థితాం -
as I woke up from Rama's lap
మామ్ స్తనాంతరే విదదార -
clawed at my breasts
అథ పునః ఉత్పత్య -
flying in again
మాం భృశం విదదార -
repeatedly clawed at me

||Sloka summary||

"That crow came quickly clawed between my breasts as I woke up from Rama's lap. Then the crow flying in again repeatedly clawed at me". ||38.22,23||

||Sloka 38.24||

తతః సముత్క్షితో రామో ముక్తైః శోణితబిందుభిః|
వాయసేన తతస్తేన బలవత్ క్లిశ్యమానయా||38.24||
స మయా బోధితః శ్రీమాన్ సుఖసంతప్తః పరంతపః|

స|| తతః రామః ముక్తైః శోణిత బిందుభిః సముక్షితః | తతః తేన వాయసేన బలవత్ క్లిస్యమానయా మయా శ్రీమాన్ పరంతపః సుఖసుప్తః సః బోధితః|

||Sloka meanings||

తతః రామః - then Rama
ముక్తైః శోణిత బిందుభిః సముక్షితః -
sprinkled by the dripping drops of blood.
తతః తేన వాయసేన బలవత్ క్లిస్యమానయా -
then being troubled by the crow
సుఖసుప్తః శ్రీమాన్ పరంతపః -
happily sleeping illustrious scorcher of foes
మయా సః బోధితః-
awakened by me .

||Sloka summary||

"Then Rama was sprinkled by dripping drops of blood. Then being troubled by the crow, the happily sleeping Illustrious scorcher of foes was awakened by me." ||38.24||

||Sloka 38.25||

స మాం దృష్ట్వా మహాబాహుర్వితున్నాం స్తనయోః తదా||38.25||
అశీవిష ఇవ క్రుద్ధః శ్వసన్ వాక్య మభాషత|

స|| మహాబాహుః సః తదా స్తనయోః వితున్నాం మాం దృష్ట్వా కృద్ధః ఆశీవిషైవ శ్వసన్ వాక్యం అభాషత||

||Sloka meanings||

తదా మహాబాహుః సః -
then Rama of powerful arms
స్తనయోః వితున్నాం మాం-
me wounded in the breasts
మాం దృష్ట్వా కృద్ధః -
seeing me and angered
ఆశీవిషైవ శ్వసన్ వాక్యం అభాషత-
hissing like a serpent spoke these words

||Sloka summary||

"The Rama of powerful arms , seeing me wounded in the breasts, angered, hissing like a serpent spoke these words".||38.25||

||Sloka 38.26||

కేన తే నాగ నాసోరు విక్షతం వై స్తనాంతరమ్||38.26||
కః క్రీడతి స రోషేణ పంచ వక్త్రేణ భోగినా|

స|| నాగనాసోరు సీతా స్తనాంతరం కేన విక్షతం వై సరోషేణ పంచవక్త్రేణ భోగినా కః క్రీడతి||

||Sloka meanings||

నాగనాసోరు సీతా -
O lady whose thighs shine like elephant trunk, O Sita
స్తనాంతరం కేన విక్షతం వై -
by whom is your breast wounded ?
సరోషేణ పంచవక్త్రేణ భోగినా -
with the angry five hooded snake?
కః క్రీడతి -
who is sporting?

||Sloka summary||

"Oh Lady whose thighs shine like elephant trunk ! by whom is your breast wounded ? Who is sporting with five hooded snakes?" ||38.26||

||Sloka 38.27||

వీక్షమాణః తతః తం వై వాయసం సముదైక్షత||38.27||
నఖైః సరుధిరైః తీక్ష్ణైర్మామేవాభిముఖం స్థితమ్|

స|| తతః వీక్షమాణః సరుధిరైః తీక్షణైః నఖైః మామేవ అభిముఖం స్థితం తం వాయసం సముదేక్షత వై||

||Sloka meanings||

తతః వీక్షమాణః -
then while glancing around
సరుధిరైః తీక్షణైః నఖైః -
with blood-stained nails
మామేవ అభిముఖం స్థితం -
standing facing me only న
తం వాయసం సముదేక్షత వై -
he saw that crow

||Sloka summary||

"Then looking around he saw the crow standing with blood-stained nails, facing me only."||38.27||

||Sloka 38.28||

పుత్రః కిల స శక్రస్య వాయసః పతతాం వరః||38.28||
ధరాంతరగతః శీఘ్రం పవనస్య గతౌ సమః|

స|| పతతాం వరః సః వాయసః శక్రస్య పుత్రః కిల ధరాంతరగతః శీఘ్రం గతౌ పవనస్య సమః||

Tilaka Tika says- కో సా ఏవం విధో వాయస ఇతి హనుమతః శఙ్కాం దూరీకుర్వతి ఆహ పుత్రేతి । శక్ర పుత్రో జయన్తః స తు వాయసఃవాయసరూపధారీ ఇత్యర్థః। ధరాన్తర గతౌ భూమి బిలం ప్రాప్తః। శీఘ్రగతౌ పవనస్య సమః।
Rama Tika says - గతౌ పవనస్య సమః అత ఏవ శీఘ్రం ధరాన్తరం గతౌ వాయసః శక్రస్య పుత్రః ఏతేన రామ పరాక్రమ పరీక్షార్థం శక్రప్రేరణయైవాయ ఆగతః ఇతి ధ్వనితమ్॥

||Sloka meanings||

పతతాం వరః సః వాయసః -
eminent among the birds
శక్రస్య పుత్రః కిల -
said to be the son of Indra
ధరాంతరగతః -
came down to earth
శీఘ్రం గతౌ పవనస్య సమః -
moving quickly, equal in speed to wind god

||Sloka summary||

"Eminent among birds that crow is said to be the son of Indra, came down to earth moving quickly, equal in speed to wind god ".||38.28||

Tilaka Tika says Indra's son Jayant came in the form of a crow. Rama Tika extends it further saying- at the behest of Indra , interested in testing the valor of Rama, Indra's son Jayant came in the form of a crow.

||Sloka 38.29||

తతః తస్మిన్ మహాబాహుః కోపసంవర్తితేక్షణః||38.29||
వాయసే కృతవాన్ క్రూరాం మతిం మతిమతాం వరః|

స|| తతః మతిమతాం వరః మహాబాహుః కోపసంవర్తితేక్షణః తస్మిన్ వాయసే క్రూరాం మతిం కృతవాన్ ||

||Sloka meanings||

తతః మతిమతాం వరః -
the best among the wise
మహాబాహుః కోపసంవర్తితేక్షణః -
the one with powerful arms, with eyes rolling in anger
తస్మిన్ క్రూరాం వాయసే - about the cruel crow
మతిం కృతవాన్ - made up his mind

||Sloka summary||

"Then the best among the wise, with powerful arms, with eyes rolling in anger, made up his mind about the cruel crow". ||38.29||

||Sloka 38.30||

స దర్భం సంస్తరాత్ గృహ్య బ్రాహ్మేణాస్త్రేణ యోజయత్||38.30||
స దీప్త ఇవ కాలాగ్నిర్జజ్వాలాభిముఖో ద్విజమ్|

స|| సః సంస్తరాత్ దర్భం గృహ్య బ్రాహ్మేణ అస్త్రేణ యోజయత్ | సః దీప్తః కాలాగ్నిరివ ద్విజం అభిముఖః జజ్వాల||

||Sloka meanings||

సంస్తరాత్ దర్భం గృహ్య -
taking out a blade of grass from the Dharbha mat
సః బ్రాహ్మేణ అస్త్రేణ యోజయత్ -
he invoked the weapon of Brahma
సః దీప్తః కాలాగ్నిరివ -
it blazed like the fire at the time of dissolution
ద్విజం అభిముఖః జజ్వాల -
glowed towards the bird

||Sloka summary||

"Then taking out a blade of grass from the Dharbha mat, he invoked the weapon of Brahma. It blazed like the fire at the time of dissolution, glowed towards the bird."||38.30||

||Sloka 38.31||

స తం ప్రదీప్తం చిక్షేప దర్భం తం వాయసం ప్రతి||38.31||
తతః తం వాయసం దర్భస్సోంబరేనుజగామ హ|

స|| సః ప్రదీప్తం తం దర్భం తం వాయసం ప్రతి చిక్షేప | తతః సః దర్భః తం వాయసం అంబరే అనుజగామ హ||

||Sloka meanings||.

తం వాయసం ప్రతి -
towards the crow
సః తం ప్రదీప్తం దర్భం చిక్షేప-
he then threw the glowing Dharbha
తతః సః దర్భః -
then that Dharbha
తం వాయసం అంబరే అనుజగామ హ -
followed the crow across the skies.

||Sloka summary||

"He then threw the glowing Dharbha towards the crow. Then that Dharbha followed the crow across the skies".||38.31||

||Sloka 38.32||

అనుశ్రుష్టః తదా కాకో జగామ వివిధాం గతిమ్||38.32||
లోకకామ ఇమం లోకం సర్వం వై విచచార హ|

స|| తదా కాకః అనుశ్రుష్టః వివిధం గతిం జగామ | లోకకామః ఇమం సర్వం లోకం విచచార హ||

||Sloka meanings||

తదా కాకః అనుశ్రుష్టః -
then the crow being thus followed
వివిధం గతిం జగామ -
went to many places.
లోకకామః ఇమం సర్వం లోకం విచచార హ -
desiring safety he went around the whole universe

||Sloka summary||

"Then the crow being thus followed went to many places. Desiring safety he went around the whole universe."||38.32||

||Sloka 38.33||

స పిత్రా చ పరిత్యక్తః సురైశ్చ సమహర్షిభిః||38.33||
త్రీన్ లోకాన్ సంపరిక్రమ్య తమేవ శరణం గతః|

స|| సః త్రీన్ లోకాన్ సంపరిక్రమ్య పిత్రా చ సమహర్షిభీ సురైశ్చ పరిత్యక్తః తమేవ శరణం గతః ||

||Sloka meanings||

త్రీన్ లోకాన్ సంపరిక్రమ్య -
having gone around the three worlds
పిత్రా చ సమహర్షిభీ సురైశ్చ పరిత్యక్తః -
rejected by his father, the sages and all the gods too
సః తమేవ శరణం గతః -
he sought your protection only

||Sloka summary||
" Having gone around the three worlds, rejected by his father, the sages and all the gods too, he came back and sought your protection only." ||38.33||

||Sloka 38.34,35||

స నిపతితం భూమౌ శరణ్యః శరణాగతమ్||34||
వధార్హమపి కాకుత్స్థః కృపయా పర్యపాలయత్||35||

స||శరణ్యః స కాకుత్స్థః శరణాగతం భూమౌ నిపతితాం తం వధార్హం అపి కృపయా పర్యపాలయత్||

||Sloka meanings||

శరణ్యః స కాకుత్స్థః -
that Kakutstha whose protection was sought
శరణాగతం భూమౌ నిపతితాం -
the crow fallen on the ground seeking refuge
తం వధార్హం అపి కృపయా పర్యపాలయత్ -
saved him through it deserves to be killed

||Sloka summary||

"That Kakutstha, the savior who saves those who seek refuge, saved the crow fallen on the ground seeking refuge even through it deserves to be killed". ||38.34,35||

||Sloka 38.36||

పరిద్యూనం విషణ్ణం చ స త మాయాంతం అబ్రవీత్|
మోఘం కర్తుం న శక్యం తు బ్రాహ్మమస్త్రం తదుచ్యతామ్||38.36||

స|| సః పరిద్యూనం విషణ్ణం ఆయాంతం తం అబ్రవీత్ | బ్రహ్మం అస్త్రం మోఘం కర్తుం న శక్యం తు | తత్ ఉచ్యతామ్||

||Sloka meanings||

సః తం అబ్రవీత్ - he spoke to him
పరిద్యూనం విషణ్ణం ఆయాంతం-
the one who reached him, who is pained and despondent
సః తం అబ్రవీత్ - he said to him
బ్రహ్మం అస్త్రం మోఘం కర్తుం న శక్యం తు-
the weapon of Brahma cannot be in vain
తత్ ఉచ్యతామ్ -
that you tell me

||Sloka summary||

"Rama spoke to the one who reached him, who is pained and despondent. "The weapon of Brahma cannot be in vain. That you tell me". ||38.36||

||Sloka 38.37||

హినస్తు దక్షిణాక్షి త్వచ్ఛర ఇత్యథ సోబ్రవీత్|
తతః తస్యాక్షి కాకస్య హినస్తి స్మ స దక్షిణమ్||
దత్వా స దక్షిణం నేత్రం ప్రాణేభ్యః పరిరక్షితం||37||

స||అథ సః అబ్రవీత్ త్వత్ శరః దక్షినాక్షి హినస్తు ఇతి | తతః సః తస్య కాకస్య దక్షిణం అక్షి హినస్తి స్మ| సః దక్షిణమ్ దత్వా ప్రాణేభ్యః పరిరక్షితః ||

||Sloka meanings||

అథ సః అబ్రవీత్ -
then he said
త్వత్ శరః దక్షినాక్షి హినస్తు ఇతి -
your arrow may blind the right eye
తతః సః తస్య కాకస్య-
then of that crow right eye is blinded
సః దక్షిణం అక్షి హినస్తి స్మ -
he blinded the right eye
సః దక్షిణమ్ దత్వా -
he gave his right eye
ప్రాణేభ్యః పరిరక్షితః -
saved his own life

||Sloka summary||

"Then he said "your arrow may blind the right eye". Then that crow's right eye is blinded. He gave his right eye and saved his own life." ||38.37||

||Sloka 38.38||

స రామాయా నమస్కృత్వా రాజ్ఞే దశరథాయ చ|
విసృష్టేన వీరేణ ప్రతిపేదే స్వమాలయమ్||38.38||

స||సః రామాయ నమస్కృత్వా రాజ్ఞే దశరథాయ తేన వీరేణ విశృష్టః చ స్వం ఆలయమ్ ప్రతిపేదే|

||Sloka meanings||

సః రామాయ నమస్కృత్వా -
he having paid obeisance to Rama
రాజ్ఞే దశరథాయ చ -
and the king Dasaratha too
తేన వీరేణ విశృష్టః -
permitted to leave by the warrior
స్వం ఆలయమ్ ప్రతిపేదే -
went back to his abode

||Sloka summary||

"He having paid obeisance to Rama and the king Dasaratha, permitted to leave, then went back to his abode." ||38.38||

Rama Tika says- స ఇతి। తేన రామేణ విసృష్ఠః త్యక్తః స వాయసః రామాయ నమస్కృత్వా స్వర్గే దశరథాయ దశరథమనుకూలయితుం నమస్కృత్వా స్వమాలయం ప్రతిపేదే। దశరథం నమస్కృత్వేతి అనేన పలాయన సమయే దశరథోపదేశాదేవ రామశరణాగతం ఇతి ధ్వనితం |

By saying that the crow released by Rama , made obeisance to Dasaratha too and left, it is hinted that during the phase of running away from the Brahmastra released by Rama, though nobody came forward to help, Dasaratha also in Svarga advised the crow to seek protection of Rama himself. Protecting those who seek refuge is the family trait of Ikshwakus is also hinted at in this sequence.

Govindaraja in his Tika says- దశరథాయ స్వలోకస్థతయా పూర్వమేవ మిత్రాయ ఇతి। అంటే తనలోకములోనే( స్వర్గములోనే) వున్నాడు కనుక, పూర్వపు మిత్రత్వము వలన నమస్కారము చెప్పాడు అని।

||Sloka 38.39||

మత్కృతే కాకమాత్రేతు బ్రహ్మాస్త్రం సముదీరితమ్|
కస్మాద్యోమా హరేత్ త్వత్తః క్షమసే తం మహీపతే||39||

స|| మహీపతే మత్కృతే కాకమాత్రే బ్రహ్మాస్త్రం సముదీరితం త్వత్తః మాం యః అహరన్ తం కస్మాత్ క్షమసే||

Rama Tika says- మత్కృతే మత్ పరితోషార్థం ; 'to please me' ;

||Sloka meanings||

మహీపతే మత్కృతే -
O King for my sake
కాకమాత్రే బ్రహ్మాస్త్రం సముదీరితం -
weapon of Brahma was released on the crow
మాం యః అహరన్ -
the one who has abducted me
త్వత్తః తం కస్మాత్ క్షమసే-
why are you excusing him?

||Sloka summary||

" Oh King ! For my sake, weapon of Brahma was released on the crow. Why are you excusing him who abducted me."? ||38.39||

This is the remembrance narrated by Sita. The message in this story is clear. Sita is effectively saying, 'Oh, Rama like the crow, I also deserve protection'. She conveys that as her message.

||Sloka 38.40||

స కురుష్వ మహోత్సాహః కృపాం మయి నరర్షభ|
త్వయా నాథవతీ నాథ హ్యనాథా ఇవ దృశ్యతే||40||

స||నరర్షభ స మహోత్సాహః మయి కృపాం కురుష్వ| నాథ త్వయా నాథవతీ అనాథా ఇవ దృశ్యతే||

||Sloka meanings||

నరర్షభ స మహోత్సాహః -
O bull among men, with great love
త్వయా మయి కృపాం కురుష్వ -
show compassion on me
నాథ నాథవతీ - Oh Lord your dependent
అనాథా ఇవ దృశ్యతే-
appears like an orphan

||Sloka summary||

"Oh Bull among men ! Let him with great love show compassion on me. Oh Lord your dependent appears like an orphan". ||38.40||

Rama Tika says- సః సదా మత్పరితోషకత్వం మహోత్సాహి అత్యుత్సాహవిశిష్ఠాం మయి కృపాం కురుష్వ తత్త్ర హేతుః త్వయ్యైవ నాథవతీ అనాథా దృశ్యతే । To make me happy, with great love please show compassion; why ? because though having a husband to protect I am looking like an orphan;

||Sloka 38.41,42||

అనృశంస్యం పరో ధర్మః త్వత్త ఏవ మయా శ్రుతః|
జానామి త్వాం మహావీర్యం మహోత్సాహం మహాబలమ్||38.41||
అపారపార మక్షోభ్యం గాంభీర్యాత్ సాగరోపమమ్|
భర్తారం ససముద్రాయా ధరణ్యా వాసవోఽపమమ్||38.42||

స||అనృశంస్యం పరః ధర్మః మయా త్వత్తః ఏవ శ్రుతః | త్వం మహావీర్యం మహోత్సాహం మహాబలం అపారపారం అక్షోభ్యం గంభీర్యాత్ సాగరోపమం సముద్రాయాః ధరణ్యాః భర్తారం వాసవోపమం జానామి ||

||Sloka meanings||

అనృశంస్యం పరః ధర్మః-
kindness is the supreme duty
మయా త్వత్తః ఏవ శ్రుతః -
heard by me from you only
మహావీర్యం మహోత్సాహం మహాబలం -
heroic, vigorous, powerful
అపారపారం అక్షోభ్యం -
can reach impossible shores and never to be stirred
గంభీర్యాత్ సాగరోపమం -
deep like an ocean
సముద్రాయాః ధరణ్యాః భర్తారం -
lord of the earth and sea
వాసవోపమం త్వం జానామి-
equal to Indra, I know you

||Sloka summary||

"Kindness, supreme , righteousness was heard by me from you only. You are heroic, vigorous, boundless, never to be stirred, deep like an ocean , lord of the earth and sea. I know you as equal to Vasava".||38.41,42||

Govindaraja says "అనృశంస్యం పరః ధర్మః" were Rama's words to Sita in Aranya Kanda .

||Sloka 38.43||

ఏవమస్త్రవిదాం శ్రేష్ఠః సత్వవాన్ బలవానపి|
కిమర్థం అస్త్రం రక్షస్సు న యోజయతి రాఘవః||38.43||

స|| రాఘవ ఏవం అస్త్రవిదాం శ్రేష్ఠః సత్యవాన్ బలవాన్ అపి రక్షస్సు అస్త్రం కిమర్థం న యోజసి||

||Sloka meanings||

రాఘవ ఏవం అస్త్రవిదాం శ్రేష్ఠః -
Oh Raghava ! Being the best of users of weapons
సత్యవాన్ బలవాన్ అపి -
truthful and powerful too
రక్షస్సు అస్త్రం-
weapons against the Rakshasas.
కిమర్థం న యోజసి -
why are you not using?

||Sloka summary||

"Oh Raghava ! Being the best of users of weapons, truthful and powerful, why are you not using the weapons against the Rakshasas." ||38.43||

||Sloka 38.44||

న నాగ నాపి గంధర్వా నాసురా న మరుద్గణాః||44||
రామస్య సమరే వేగం శక్తాః ప్రతిసమాధితుమ్|

స||సమరే రామస్యవేగం ప్రతిసమాధితుం న నాగాః న గంధర్వా న సురాః న మరుద్గణాః అపి శక్తాః ||

||Sloka meanings||

సమరే రామస్యవేగం ప్రతిసమాధితుం -
matching the speed of Rama to hit back in a battle
న నాగాః న గంధర్వా న సురాః -
neither Nagas, Gandharvas, Suras
న మరుద్గణాః అపి శక్తాః -
nor Maruts are capable of

||Sloka summary||

"Neither Nagas, Gandharvas, Suras, Maruts are capable of matching the speed of Rama to hit back in a battle."||38.44||

||Sloka 38.45||

తస్య వీర్యవతః కశ్చిత్ యద్యస్తి మయి సంభ్రమః||38.45||
కిమర్థం న శరైః తీక్ష్ణైః క్షయం నయతి రాక్షసాన్|

స||వీర్యవతః తస్య మయి కశ్చిత్ సంభ్రమః అస్తి యది తతః తీక్ష్ణైః బాణైః రాక్షసాన్ కిమర్థం క్షయం న నయతి||

Rama Tika says- సంభ్రమః ఆదరః

||Sloka meanings||

వీర్యవతః - hero of great discipline
తస్య మయి కశ్చిత్ సంభ్రమః అస్తి యది-
if he has even a little concern for me
తతః తీక్ష్ణైః బాణైః - then with sharp arrows
రాక్షసాన్ కిమర్థం క్షయం న నయతి-
why not destroy the Rakshasas

||Sloka summary||

"If the hero of great discipline has even a little concern for me then with sharp arrows why not destroy the Rakshasas". ||38.45||

||Sloka 38.46||

భ్రాతురాదేశమాదాయ లక్ష్మణోవా పరంతపః||38.46||
కస్య హేతోర్నమాం వీరం పరిత్రాతి మహాబలః|

స|| పరంతపః మహాబలః వీరః లక్ష్మణో వా భ్రాతుః ఆదేశం ఆదాయా కస్యహేతోః మామ్ న పరిత్రాతి ||

||Sloka meanings||

పరంతపః మహాబలః వీరః లక్ష్మణో వా-
scorcher of enemies, powerful warrior Lakshmana
భ్రాతుః ఆదేశం ఆదాయా -
taking order from his brother.
కస్యహేతోః మామ్ న పరిత్రాతి -
for what reason he is not coming to my rescue

||Sloka summary||

"The scorcher of enemies, powerful warrior Lakshmana, for what reason he is not coming to my rescue taking order from his brother. "||38.46||

||Sloka 38.47||

యది తౌ పురుషవ్యాఘ్రౌ వాయ్వగ్నిసమ తేజసౌ||38.47||
సురాణామపి దుర్దర్షౌ కిమర్థం మాముపేక్షతః|

స|| వాయ్వగ్నిసమతేజసౌ పురుషవ్యాఘ్రౌ తౌ సురాణాం దుర్ధర్షౌ యది అపి మాం కిమర్థం ఉపేక్షతః||

||Sloka meanings||

వాయ్వగ్నిసమతేజసౌ -
equal to fire and wind in power
పురుషవ్యాఘ్రౌ తౌ సురాణాం అపి దుర్ధర్షౌ యది -
two tigers among men, unassailable even for gods,
అపి మాం కిమర్థం ఉపేక్షతః- why are they disregarding me.

||Sloka summary||

"The two tigers among men, resembling fire and wind , unassailable even for gods, why are they disregarding me."||38.47||

||Sloka 38.48||

మమైవ దుష్కృతం కించిన్మహదస్తి న సంశయః||48||
సమర్థా వ పి తౌ యన్మాం నావేక్షేతే పరంతపౌ|

స||మమైవ మహత్ కించిత్ దుష్కృతం అస్తి |సంశయః న | యత్ సమర్థావపి పరంతపౌ తౌ మామ్ న ఆవేక్షేతే||

||Sloka meanings||

మమైవ మహత్ కించిత్ దుష్కృతం అస్తి -
some great sin has been committed by me
సంశయః న - no doubt.
యత్ సమర్థావపి పరంతపౌ తౌ మామ్ న ఆవేక్షేతే -
although capable scorcher of enemies, they are not delivering me

||Sloka summary||

"Some great sin has been committed by me. There is no doubt. Although capable scorcher of enemies, they are not delivering me ( from my troubles)" ||38.48||

Govindaraja says in his Tika as follows :-గోవిన్దరాజులవారు తమ టీకాలో ఇలా వ్యాఖ్యానిస్తారు- పరాక్రమములో సాటి ఎవ్వరూ లేరు అని అయినా తన స్థితిని గురించి నిర్లక్ష్యము ఎందుకు చేస్తున్నారు అని చెప్పి ఇక్కడ దానికి కారణము తను ఎప్పుడో చేసిన దుష్కర్మయే అని ఇక్కడ చెపుతోంది సీత అంటారు.

Sita called herself "अल्प पुण्या" etc. and said, 'कीदृशं पापं पुरा जन्मांतरे कृतं' 'What kind of sin I might have committed in my earlier life'.
She blamed herself earlier also and now says the same to Hanuma too. In the blame she attributes for herself, we have another echo.

The devotees who believe that the Supreme one is the only one,
do not resort to blaming him for their misfortune. They will acknowledge the difficulties are a result of their actions. They believe that they must go through the consequences to reach their destination. Sita too, in blaming herself, is showing us the same path.

Thinking of the sins she may have committed , Sita says 'किंचि महत् अस्ति' -meaning that she must have committed a big sin.

Elaborating on that Appalacharyulu garu says the following.
Impropriety against Bhagavan is a sin. Impropriety against follower of Bhagavan is a bigger sin. When Rama was to leave for the forests to uphold his father's words, Sita wants to follow Rama to the forests. She gives many reasons why she should be allowed. While pleading her case Sita says in her anger, 'If my father Janaka come to know that you have not taken your wife to forests, he may think that a woman came in disguise and married his daughter!' This taunt, though in anger, is an impropriety.
An impropriety against Bhagavan. It is quite simply a Sin.

Again, while they were in the forests, Rama goes after golden deer and kills the same. Maricha in his dying moments says, 'Oh Sita! Oh Lakshmana', in Rama's voice. Then Sita forces Lakshmana to go for rescue of Rama, using very harsh language. That is an impropriety against the follower of Bhagavan. That is a greater impropriety. Sita realizes that she is reaping the results of corresponding improprieties .

||Sloka 38.49||

వైదేహ్యా వచనం శ్రుత్వా కరుణం సాశ్రుభాషితమ్||38.49||
అథాబ్రవీన్మహాతేజా హనుమాన్మారుతాత్మజః|

స|| అథ మహాతేజా మారుతాత్మజః హనుమాన్ వైదేహ్యాః సాశ్రుభాషితం కరుణం వచనం శ్రుత్వా అబ్రవీత్ ||

||Sloka meanings||

వైదేహ్యాః సాశ్రుభాషితం కరుణం వచనం శ్రుత్వా-
hearing those piteous words spoken by Sita with tears
అథ మహాతేజా మారుతాత్మజః హనుమాన్ -
powerful son of wind god, Hanuman
అబ్రవీత్ - spoke

||Sloka summary||

"Then the powerful son of wind god, Hanuman hearing those piteous words spoken by Sita with tears, spoke in reply."||38.49||

||Sloka 38.50||

త్వచ్ఛోకవిముఖో రామో దేవి సత్యేన తే శపే||38.50||
రామే దుఃఖాభిపన్నే చ లక్ష్మణః పరితప్యతే|

స|| దేవి రామః త్వత్ శోకవిముఖః | సత్యేన తే శపే |రామే దుఃఖాభిపన్నే లక్ష్మణః పరితప్యతే ||

Tilaka Tika says - త్వత్ వియోగజ శోకేన (రామః) సర్వకార్యవిముఖః ।

||Sloka meanings||

దేవి రామః త్వత్ శోకవిముఖః -
O Devi, Rama in deep sorrow because of you, is averse to doing anything.
సత్యేన తే శపే -
I vouch for the truth.
రామే దుఃఖాభిపన్నే లక్ష్మణః పరితప్యతే -
Rama being immersed in sorrow, Lakshmana too is in sorrow

||Sloka summary||

"Oh Devi ! In deep sorrow because of you Rama is averse to doing anything. I vouch for the truth. Rama being immersed in sorrow, Lakshmana wails." ||38.50||

||Sloka 38.51||

కథంచిత్ భవతీ దృష్టా న కాలః పరిశోచితుమ్||51||
ఇమం ముహూర్తం దుఃఖానాం ద్రక్ష్యస్యంతమనిందితే|

స|| కథంచిత్ భవతీ దృష్టా| పరిదేవితుం కాలః న| అనిందితే ఇమం ముహూర్తం దుఃఖానాం అంతం ద్రక్ష్యసి||

||Sloka meanings||

కథంచిత్ భవతీ దృష్టా -
now that somehow you having been found
పరిదేవితుం కాలః న -
not the time for sorrowing.
అనిందితే ఇమం ముహూర్తం -
O blameless lady, this moment
దుఃఖానాం అంతం ద్రక్ష్యసి -
will see the end of your sorrows

||Sloka summary||

"Now that somehow you having been found, this is not the time for sorrowing. Oh Blameless lady ! This moment you will see the end of your sorrows" ||38.51||

||Sloka 38.52||

తావుభౌ పురుషవ్యాఘ్రౌ రాజపుత్రౌ మహాబలౌ||52||
త్వద్దర్శన కృతోత్సాహౌ లంకాం భస్మీకరిష్యతః|

స|| పురుషవ్యాఘ్రౌ మహాబలౌ త్వత్ దర్శన కృతోత్సాహౌ ఉభౌ తౌ రాజపుత్రౌ లంకాం భస్మీకరిష్యతః||

||Sloka meanings||

త్వత్ దర్శన కృతోత్సాహౌ -
anxious for seeing you
పురుషవ్యాఘ్రౌ మహాబలౌ -
two tigers among men, powerful
ఉభౌ తౌ రాజపుత్రౌ -
both the princes
లంకాం భస్మీకరిష్యతః -
will reduce the Lanka to ashes

||Sloka summary||

"The two tigers among men, powerful are anxious for seeing you. The two princes will reduce the Lanka to ashes."||38.52||

||Sloka 38.53||

హత్వా చ సమరే క్రూరం రావణం స బాంధవమ్||53||
రాఘవస్త్వాం విశాలాక్షి నేష్యతి స్వాం పురీం ప్రతి|

స|| విశాలాక్షీ రాఘవః సహబాంధవం కౄరం రావణం హత్వా స్వాం పురీం ప్రతి త్వాం నేష్యతి ||

||Sloka meanings||

విశాలాక్షీ - O wide eyed lady
సహబాంధవం కౄరం రావణం హత్వా -
after killing evil Ravana along with his relatives,
స్వాం పురీం ప్రతి - to his city
రాఘవః త్వాం నేష్యతి -Raghava will take you

||Sloka summary||

"Oh Wide eyed lady ! Raghava after killing evil Ravana along with his relatives, will take you to his city". ||38.53||

||Sloka 38.54||

బ్రూహి యద్రాఘవో వాచ్యో లక్ష్మణశ్చ మహాబలః||54||
సుగ్రీవో వాపి తేజస్వీ హరయోsపి సమాగతః|

స|| రాఘవః యత్ వాచ్యః మహాబలః లక్ష్మణశ్చ తేజస్వీ సుగ్రీవో అపి సమాగతాః హరయో అపి బ్రూహి||

||Sloka meanings||

రాఘవః యత్ వాచ్యః బ్రూహి -
tell me those words for mighty Raghava
మహాబలః లక్ష్మణశ్చ - powerful Lakshmana
తేజస్వీ సుగ్రీవో అపి సమాగతాః హరయో అపి -
brilliant Sugriva and all other Vanaras gathered there

||Sloka summary||

"Tell me those words for mighty Raghava, the powerful Lakshmana, the brilliant Sugriva and all other Vanaras gathered there". ||38.54||

||Sloka 38.55||

ఇత్యుక్తవతి తస్మింశ్చ సీతా సురసుతోపమా||55||
ఉవాచ శోక సంతప్తా హనూమంతం ప్లవంగమమ్|

స|| తస్మిన్ ఇత్యుక్తవతి సురసుతోపమా సీతా శోక సంతప్తా ప్లవంగమం హనుమంతం ఉవాచ||

||Sloka meanings||

తస్మిన్ ఇత్యుక్తవతి సీతా సురసుతోపమా -
thus spoken to, Sita who is like a divine lady
శోక సంతప్తా - immersed in sorrow
ప్లవంగమం హనుమంతం ఉవాచ -
spoke to Hanuman the best among fliers

||Sloka summary||

"Thus asked, Sita who is like a divine lady, immersed in sorrow , spoke to Hanuman the best among fliers."||38.55||

||Sloka 38.56||

కౌసల్యా లోకభర్తారం సుషువే యం మనస్వినీ||38.56||
తం మమార్థే సుఖమ్ పృఛ్చ శిరసా చాభివాదయ|

స|| లోకభర్తారం యం మనస్వినీ కౌసల్యా సుషువే తం మదర్థం సుఖం పృచ్ఛ శిరసా అభివాదయ చ సుఖమ్ పృఛ్చ ||

||Sloka meanings||

లోకభర్తారం -
lord of the world
యం మనస్వినీ కౌసల్యా సుషువే -
whom sensitive woman Kausalya bore
తం మదర్థం శిరసా అభివాదయ చ-
for my sake bowing the head,
సుఖమ్ పృఛ్చ-
ask the well-being of him

||Sloka summary||

"For my sake bowing the head, ask the well-being of him, who is the lord of the worlds whom Kausalya bore."||38.56||

In response to Hanuma's request for message to Rama , Sita says "For my sake bowing the head, ask the well-being of him,
who is the lord of the worlds whom Kausalya bore"?

Here while giving her message, she addresses Rama as, 'लोकभर्तारम्', a protector of the world. What is heard in that is a loud request. 'Oh, protector of the world I too deserve your protection'. Sita's salutations envelop that request for protection.

Believing in the Supreme one bows to the God thinking, 'I am not for myself; I am yours', Then it is God who takes you to the other shore. Here Sita is showing that path

Sita continues

||Sloka 38.57,58||

స్రజశ్చ సర్వరత్నాని ప్రియాయాశ్చ వరాంగనా||57||
ఇశ్వర్యం చ విశాలాయాం పృథివ్యాం అపి దుర్లభమ్|

పితరం మాతరం చైవ సమ్మాన్యాభిప్రసాద్యచ||58||
అనుప్రవ్రజితో రామం సుమిత్రా యేన సుప్రజాః|

స||స్రజశ్చ సర్వరత్నాని ప్రియాః యాః వరాంగన్యాః విశాలాయాం పృథివ్యాం దుర్లభం ఇశ్వర్యే చాపి అభి ప్రసాద్య చ పితరం మాతరం చాపి సమ్మాన్య యేన సుమిత్రా సుప్రజాః రామం అనుప్రవ్రాజితః||

Rama Tika says- 'యేన సుమిత్ర సుప్రజ శోభనపుత్రవతీ' means because of whom Sumitra got the epithet of great mother, referring to Lakshmana.

While enquiring about the well-being of Lakshmana , Sita uses very positive references , starting with , "స్రజశ్చ సర్వ రత్నాని " , having given up riches etc . the three commentators of Tika Traya , all indicate these words of Sita are the words keeping in mind the previous events, stories etc Sita used very harsh language to reluctant Lakshmana to drive him to behind Rama and help him. Post abduction Sita realizes that she was unfair to Lakshmana. Here now while referring Lakshmana, Sita uses full range of positive messages.

||Sloka meanings||

యేన స్రజశ్చ సర్వరత్నాని -
by whom all the riches have been given up
While enquiring about Lakshmana's well being ప్రియాః యాః వరాంగన్యాః -
dear one and best of women
విశాలాయాం పృథివ్యాం -
the vast kingdom
దుర్లభం ఇశ్వర్యే చాపి స్రజశ్చ -
difficult to obtain prosperity also
సుమిత్రా సుప్రజాః చ -
whom made Sumitra known as great mother
(సః) పితరం మాతరం చాపి సమ్మాన్య అభిప్రసాద్య-
having respected his father and mother and pleased them
రామం అనుప్రవ్రాజితః-
followed Rama

||Sloka summary||

"Lakshmana, the son of Sumitra who gave up all riches garlands, his dear wife , the best of women , the vast kingdom which is most difficult to obtain and also prosperity , who having respected his father and mother, was pleased to adopt the ascetic life and accompanied Rama." ||38.57,58||

||Sloka 38.59||

అనుకూల్యేన ధర్మాత్మా త్యక్త్వా సుఖమనుత్తమమ్||59||
అనుగచ్ఛతి కాకుత్స్థం భ్రాతరం పాలయన్ వనే|

స||ధర్మాత్మా అనుత్తమం సుఖం త్యక్త్వా భ్రాతరం కాకుత్స్థం వనే ఆనుకూల్యేన పాలయన్ అనుగచ్ఛతి||

||Sloka meanings||

ధర్మాత్మా అనుత్తమం సుఖం త్యక్త్వా-
great, righteous having given up his pleasures
భ్రాతరం కాకుత్స్థం వనే అనుగచ్ఛతి-
followed his brother into the forest
ఆనుకూల్యేన పాలయన్ -
in order to be able to serve him.

||Sloka summary||

"Great, righteous Lakshmana who had given up his pleasures and followed his brother into the forest in order to be able to serve him." ||38.59||

Here Lakshmana's love and regard for his elder brother is reiterated.

||Sloka 38.60||

సింహస్కంధో మహాబాహుః మనస్వీ ప్రియదర్శనః||38.60||
పితృవత్ వర్తతే రామే మాతృన్మాం సమాచరన్|

స||సింహస్కంధః మహాబాహుః మనస్వి ప్రియదర్శనః మామ్ మాత్రువత్ సమాచరన్ రామే పిత్రువత్ వర్తతే||

||Sloka meanings||

సింహస్కంధః మహాబాహుః -
'Lion shouldered, with powerful arms
మనస్వి ప్రియదర్శనః -
high souled, handsome
మామ్ మాత్రువత్ సమాచరన్ -
treats me like his mother.
రామే పిత్రువత్ వర్తతే -
treats Rama as his father

||Sloka summary||

"Lakshmana who is lion shouldered, with powerful arms, high souled, handsome , who treats Rama as his father and treats me like his mother." ||38.60||

ఇవన్నీ లక్ష్మణుని గుణముల వర్ణన.

||Sloka 38.61,62||

హ్రియమాణాం తదా వీరో న తు మాం వేద లక్ష్మణః||38.61||
వృద్ధోపసేవీ లక్ష్మీవాన్ శక్తోన బహుభాషితా|
రాజపుత్త్రః ప్రియశ్రేష్ఠః సదృశః శ్వసురస్యమే||38.62||

స||వీరః లక్ష్మణః తదా మామ్ హ్రియమాణం న వేద వృద్ధోపసేవీ లక్ష్మీవాన్ శక్తః న బహుభాషితా మే శ్వశురస్య సదృశః ప్రియః శ్రేష్ఠః రాజపుత్రః||

||Sloka meanings||

తదా వీరః లక్ష్మణః - then heroic Lakshmana
మామ్ హ్రియమాణం న వేద -
did not know when I was being carried away
వృద్ధోపసేవీ లక్ష్మీవాన్ శక్తః -
serves elders, prosperous, energetic
న బహుభాషితా -
reserved in his speech
ప్రియః శ్రేష్ఠః రాజపుత్రః -
dear one, prince and best
మే శ్వశురస్య సదృశః -
equal to me like my father-in-law

||Sloka summary||

"Heroic Lakshmana who did not know when I was being carried away, who serves elders, prosperous, energetic reserved in his speech, like my father-in-law, is dear to Rama"||38.61,62||

||Sloka 38.63,64||

మమ ప్రియతరో నిత్యం భ్రాతా రామస్య లక్ష్మణః|
నియుక్తో ధురి యస్యాం తు తాముద్వహతి వీర్యవాన్||38.63||
యం దృష్ట్వా రాఘవో నైవ వృత్తం ఆర్యమనుస్మరేత్|
స మమార్థాయ కుశలం వక్తవ్యో వచనాన్మమ||38.64||

స|| || రామస్య భ్రాతా లక్ష్మణః నిత్యం మమ ప్రియతరః వీర్యవాన్ యస్యాం ధురి నియుక్తః తాం ఉద్వహతి||యం దృష్ట్వా రాఘవః వృత్తం ఆర్యం న అనుస్మరేత్ సః మమ ఆర్థాయ మమ వచనాత్ కుశలం వక్తవ్యః||

||Sloka meanings||

రామస్య భ్రాతా లక్ష్మణః -
Lakshmana, Rama's brother
నిత్యం మమ ప్రియతరః -
always dear to me,
వీర్యవాన్ యస్యాం ధురి నియుక్తః తాం ఉద్వహతి -
discharge whatever task assigned to him,
యం దృష్ట్వా రాఘవః -
seeing whom Raghava
వృత్తం ఆర్యం న అనుస్మరేత్ -
does not miss the noble one
సః మమ ఆర్థాయ -
him, for may sake
మమ వచనాత్ కుశలం వక్తవ్యః -
in my words ask his well being

||Sloka summary||

"Rama's brother who is always dear to me, the heroic Lakshmana who will discharge whatever task assigned to him, seeing whom for support, Rama does not miss the noble one , for my sake with my words enquire about his welfare."||38.63,64||

||Sloka 38.65||

మృదుర్నిత్యం శుచిర్దక్షః ప్రియో రామస్య లక్ష్మణః|
యథా హి వానరశ్రేష్ఠ దుఃఖక్షయకరో భవేత్||38.65||
త్వమస్మిన్ కార్యనిర్యోగే ప్రమాణం హరిసత్తమ||

స|| వానరశ్రేష్ఠ హరిసత్తమః మృదుః నిత్యం శుచిః దక్షః రామస్య ప్రియః లక్ష్మణః యథా దుఃఖక్షయకరో భవేత్ | అస్మిన్ కార్యనియోగే త్వం ప్రమాణం||

||Sloka meanings||

వానరశ్రేష్ఠ - O best of Vanaras
రామస్య ప్రియః లక్ష్మణః - Lakshmana dear to Rama
మృదుః నిత్యం శుచిః దక్షః- soft, pure, competent
హరిసత్తమః o best of Vanaras
యథా దుఃఖక్షయకరో భవేత్ - the way the sorrow can be mitigated
అస్మిన్ కార్యనియోగే - in accomplishing this task
త్వం ప్రమాణం- you are authority

||Sloka summary||

"Oh best of Vanaras act in such a manner that Lakshmana who is soft, pure, competent and dear to Rama, can mitigate my suffering. You are a competent in accomplishing this task".||38.65||

Govindaraja says in his - రామః యథా దుఃఖక్షయకరో భవేత్ తథా వక్తవ్యః। Tell to Rama in a way that he acts to reduce the sorrow. ; అస్మిన్ కార్య నిర్యోగే త్వం ప్రమాణమ్ - In achieving the task you are the right person,

Rama Tika combines these lines with query about Lakshmana's well-being and state as follows - 'స లక్ష్మణః మమార్థాయ యథా దుఃఖ క్షయకరో భవేత్ తథా వక్తవ్యః'; speak in a way that Lakshmana will act to reduce Sita's sorrow. Sita also adds that Hanumans is the right person to accomplish all of that

||Sloka 38.66||

రాఘవః త్వత్సమారంభాన్మయి యత్నపరో భవేత్||38.66||
ఇదం బ్రూయాశ్చ మే నాథం శూరం రామం పునః పునః|

స|| రాఘవః త్వత్ సమారంభాత్ మయి యత్నపరః భవేత్ ! మే నాథం శూరం రామం పునః పునః ఇదం బ్రూయాః||

Rama Tika says - 'త్వత్సమారంభాత్ త్వదుత్సాహనాత్' -

||Sloka meanings||

త్వత్ సమారంభాత్ -
by your efforts alone
రాఘవః మయి యత్నపరః భవేత్ -
Raghava will try for my release
మే నాథం శూరం రామం -
to my husband powerful Rama
పునః పునః ఇదం బ్రూయాః -
tell these words again and again

||Sloka summary||

"By your efforts alone Raghava will try for my release. You tell these words to my husband powerful Rama again and again." ||38.66||

||Sloka 38.67||

జీవితం ధారయిష్యామి మాసం దశరథాత్మజ||38.67||
ఊర్ధ్వం మాసాన్న జీవేయం సత్యే నాహం బ్రవీమి తే|

స|| దశరథాత్మజ మాసం జీవితం ధారయిష్యామి | మాసాత్ ఊర్ధ్వం న జీవేయం| అహం సత్యేన తే బ్రవీమి||

||Sloka meanings||

దశరథాత్మజ - son of Dasaratha
మాసం జీవితం ధారయిష్యామి -
will live for one more month
మాసాత్ ఊర్ధ్వం న జీవేయం -
beyond this month I will not live
అహం సత్యేన తే బ్రవీమి-
I am telling you the truth

||Sloka summary||

"Oh Son of Dasaratha I will live for one more month. Beyond this month I will not live. I am telling you the truth." ||38.67||

||Sloka 38.68||

రావణే నోపరుద్ధాం మాం నికృత్యా పాపకర్మణా||38.68||
త్రాతుమర్హసి వీర త్వం పాతాళాదివ కౌశికీమ్|

స|| వీర పాపకర్మణా రావణేన నికృత్య ఉపరుద్ధాం మాం త్వం పాతాళాత్ కౌశికీం ఇవ త్రాతుమ్ అర్హసి||

||Sloka meanings||

పాపకర్మణా రావణేన -
by the evil Ravana
త్వం త్రాతుమ్ అర్హసి -
you can rescue me
నికృత్య ఉపరుద్ధాం మాం -
who was insulted and imprisoned
పాతాళాత్ కౌశికీం ఇవ -
like riches of Indra from the nether world

||Sloka summary||

"Oh Hero ! From the insulting imprisonment by Ravana you can rescue me like Kausika was rescued from the underworld".||38.68||

Govindaraja says in his Tika that this story is referenced in Brahma Purana - ఏవం బ్రహ్మపురాణే శ్రూయతే। .. తతః సా శ్రీః పాతాలం ప్రవివేశ। తత్ర ప్రవేష్టుం అశక్నువన్తో దేవాః ..పురుషోత్తం ప్రార్థయామాసుః। స తత్ర ప్రవిశ్య పాతాలాత్ తాం శ్రీం శక్రాయ ప్రదాదితి। Like Vishnu rescuing Indra's Sri from nether world, Rama should rescue Sita is the prayer from Sita ॥

Tilaka Tika says - more briefly - కౌశికీ దేవేన్ద్ర శ్రీః। పురా కిల వృత్రవధాభి భూతస్య ఇన్ద్రశ్య లక్ష్మీం పాతాలం ప్రవిష్టాం దేవప్రార్థితో నారాయణ ఉద్హృత్య పునః ఇన్ద్రాయ ప్రాయచ్ఛత్ ఇతి పురాణ గాథా।

||Sloka 38.69||

తతో వస్త్రగతం ముక్త్వా దివ్యం చూడామణిం శుభమ్||38.69||
ప్రదేయో రాఘవాయేతి సీతా హనుమతే దదౌ|

స|| తతః సీతా వస్త్రగతం శుభం దివ్యం చూడామణిం ముక్త్వా రాఘవాయ ప్రదేయః ఇతి హనుమతే దదౌ||

||Sloka meanings||

తతః సీతా వస్త్రగతం -
the Sita from her clothes
శుభం దివ్యం చూడామణిం ముక్త్వా-
taking out divine Chudamani
రాఘవాయ ప్రదేయః ఇతి హనుమతే దదౌ -
gave it to Hanuman to be given to Rama

||Sloka summary||

"Then Sita took out the divine Chudamani tied up in her clothes and gave it to Hanuman to be given to Rama." ||38.69||

||Sloka 38.70||

ప్రతిగృహ్య తతో వీరో మణిరత్నమనుత్తమమ్||38.70||
అంగుళ్యా యోజయామాస న హ్యస్య ప్రాభవద్భుజః|

స|| తత్ః వీరః అనుత్తమం మణిరత్నం ప్రతిగుహ్య అంగుల్యా యోజయామాస అస్య భుజః న ప్రాభవత్ హి||

||Sloka meanings||

తత్ః వీరః -
then the hero Hanuman
అనుత్తమం మణిరత్నం ప్రతిగుహ్య -
taking the excellent jewel
అంగుల్యా యోజయామాస -
placed it on his finger
అస్య భుజః న ప్రాభవత్ హి-
as it was not fitting his arm

||Sloka summary||

"Then the hero Hanuman taking the excellent jewel placed it on his finger as it was not fitting his arm" ||38.70||

||Sloka 38.71||

మణిరత్నం కపివరః ప్రతిగృహ్యఽభివాద్య చ||38.71||
సీతాం ప్రదక్షిణం కృత్వా ప్రణతః పార్శ్వతః స్థితః|

స|| కపిప్రవీరః మణిరత్నం ప్రతిగుహ్య సీతాం అభివాద్య చ ప్రదక్షిణం కృత్వా ప్రణతః పార్శ్వతః స్థితః||

||Sloka meanings||

కపిప్రవీరః మణిరత్నం ప్రతిగుహ్య -
the best of Vanaras, taking the jewel
సీతాం అభివాద్య చ -
bowing to Sita,
ప్రదక్షిణం కృత్వా-
circumambulating her
ప్రణతః పార్శ్వతః స్థితః -
stood next to her respectfully

||Sloka summary||

"Then the best of Vanaras, taking the jewel bowing to Sita, circumambulating her, stood next to her respectfully". ||38.71||

||Sloka 38.72,73||

హర్షేణ మహతా యుక్తః సీతా దర్శనజేన సః||38.72||
హృదయేన గతో రామం శరీరేణ తు విష్ఠితః||38.73||

స|| సః సీతాదర్శనజేన మహతా హర్షేణ యుక్తః హృదయేన రామం గతః శరీరేణ తు విష్ఠితః||

||Sloka meanings||
సీతాదర్శనజేన -
by having seen Sita
మహతా హర్షేణ యుక్తః -
imbued with great joy
సః హృదయేన రామం గతః -
he reached Rama in his heart
శరీరేణ తు విష్ఠితః -
though he was there with his body

||Sloka summary||

"He, delighted by having seen Sita, stood there physically, but reached Rama in his heart."||38.72,73||

||Sloka 38.74||

మణివరముపగృహ్య మహార్హం
జనకనృపాత్మజయా ధృతం ప్రభావాత్|
గిరిరివ పవనావధూతముక్తః
సుఖితమనాః ప్రతిసంక్రమం ప్రపేదే||38.74||

స|| మహార్హం జనకనృపాత్మజయా ధృతం తం మణివరం ఉపగృహ్య ప్రభావాత్ పవనావధూతముక్తః గిరిరివ సుఖితమనాః ప్రతిసంక్రమం ప్రపేదే||

||Sloka meanings||

జనకనృపాత్మజయా -
from the daughter of Janaka
ధృతం తం మహార్హం మణివరం ఉపగృహ్య -
having received the most precious jewel that was worn ,
ప్రభావాత్ - because of its power
పవనావధూతముక్తః గిరిరివ-
like a mountain shaken and released from the impact of wind
సుఖితమనాః -
very much pleased
ప్రతిసంక్రమం ప్రపేదే -
prepared to return

||Sloka summary||

"Having received the most precious jewel from the daughter of Janaka, like a mountain shaken and released from the impact of wind, very much pleased Hanuman prepared to return."||38.74||

ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే ఆదికావ్యే వాల్మీకీయే
చతుర్వింశత్ సహస్రికాయాం సంహితాయామ్
శ్రీమత్సుందరకాండే అష్టత్రింశస్సర్గః ||

Thus ends the Sarga thirty-eight of Sundarakanda in Ramayana the first ever poem composed in Sanskrit by the first poet sage Valmiki.

|| om tat sat ||

 

 

 

 

 

 

 

||Sloka 38.43||

ఏవమస్త్రవిదాం శ్రేష్ఠః సత్వవాన్ బలవానపి|
కిమర్థం అస్త్రం రక్షస్సు న యోజయతి రాఘవః||38.43||

స|| రాఘవ ఏవం అస్త్రవిదాం శ్రేష్ఠః సత్యవాన్ బలవాన్ అపి రక్షస్సు అస్త్రం కిమర్థం న యోజసి||

||Sloka meanings||

రాఘవ ఏవం అస్త్రవిదాం శ్రేష్ఠః -
ఓ రాఘవా అస్త్రములు ప్రయోగించువారిలో శ్రేష్ఠుడవు
సత్యవాన్ బలవాన్ అపి - సత్యసంధుడు మహాశక్తిగలవాడవు
రక్షస్సు అస్త్రం- రాక్షసులపై అస్త్రములను
కిమర్థం న యోజసి - ఎందుకు ప్రయోగించవు.

రాఘవ ఏవం అస్త్రవిదాం శ్రేష్ఠః -
Oh Raghava ! Being the best of users of weapons
సత్యవాన్ బలవాన్ అపి - truthful and powerful too
రక్షస్సు అస్త్రం- weapons against the Rakshasas.
కిమర్థం న యోజసి - why are you not using

||Sloka summary||

"ఓ రాఘవా అస్త్రములు ప్రయోగించువారిలో శ్రేష్ఠుడవు బలవంతుడవు అయి ఈ రాక్షసులపై ఎందుకు అస్త్రములను ప్రయోగించవు."||38.43||

"Oh Raghava ! Being the best of users of weapons, truthful and powerful, why are you not using the weapons against the Rakshasas." ||38.43||

||Sloka 38.44||

న నాగ నాపి గంధర్వా నాసురా న మరుద్గణాః||44||
రామస్య సమరే వేగం శక్తాః ప్రతిసమాధితుమ్|

స||సమరే రామస్యవేగం ప్రతిసమాధితుం న నాగాః న గంధర్వా న సురాః న మరుద్గణాః అపి శక్తాః ||

||Sloka meanings||

సమరే రామస్యవేగం ప్రతిసమాధితుం -
సమరములో రాముని ధాటికి నిలబడుటకు
న నాగాః న గంధర్వా న సురాః -
నాగులు గంధర్వులు సురులు
న మరుద్గణాః అపి శక్తాః -
మరుద్గణములు కూడా సమర్థులు కారు

సమరే రామస్యవేగం ప్రతిసమాధితుం -
matching the speed of Rama to hit back in a battle
న నాగాః న గంధర్వా న సురాః -
neither Nagas, Gandharvas, Suras
న మరుద్గణాః అపి శక్తాః -
nor Maruts are capable of

||Sloka summary||

"సమరములో రాముని ధాటికి నిలబడుటకు నాగులు గంధర్వులు సురులు మరుద్గణములు కూడా సమర్థులు కారు."||38.44||

"Neither Nagas, Gandharvas, Suras, Maruts are capable of matching the speed of Rama to hit back in a battle."||38.44||

||Sloka 38.45||

తస్య వీర్యవతః కశ్చిత్ యద్యస్తి మయి సంభ్రమః||38.45||
కిమర్థం న శరైః తీక్ష్ణైః క్షయం నయతి రాక్షసాన్|

స||వీర్యవతః తస్య మయి కశ్చిత్ సంభ్రమః అస్తి యది తతః తీక్ష్ణైః బాణైః రాక్షసాన్ కిమర్థం క్షయం న నయతి||

||Sloka meanings||

వీర్యవతః - వీరుడైన రామునకు
తస్య మయి కశ్చిత్ సంభ్రమః అస్తి యది-
నాపై కించిత్తు దయవున్నా
తతః తీక్ష్ణైః బాణైః - తీక్షణమైన బాణములతో
రాక్షసాన్ కిమర్థం క్షయం న నయతి-
రాక్షసులను ఎందుకు నాశనము చేయుటలేదు?

వీర్యవతః - hero of great discipline
తస్య మయి కశ్చిత్ సంభ్రమః అస్తి యది-
if he has even a little anxiety about me
తతః తీక్ష్ణైః బాణైః - then with sharp arrows
రాక్షసాన్ కిమర్థం క్షయం న నయతి-
why not destroy the Rakshasas

||Sloka summary||

"ఆ వీరుడైన రామునకు నాపై కించిత్తు దయవున్నా తీక్షణమైన బాణములతో రాక్షసులను ఎందుకు నాశనము చేయుటలేదు?"||38.45||

"If the hero of great discipline has even a little anxiety about me then with sharp arrows why not destroy the Rakshasas". ||38.45||

||Sloka 38.46||

భ్రాతురాదేశమాదాయ లక్ష్మణోవా పరంతపః||38.46||
కస్య హేతోర్నమాం వీరం పరిత్రాతి మహాబలః|

స|| పరంతపః మహాబలః వీరః లక్ష్మణో వా భ్రాతుః ఆదేశం ఆదాయా కస్యహేతోః మామ్ న పరిత్రాతి ||

||Sloka meanings||

పరంతపః మహాబలః వీరః -
పరంతపుడు మహాబలుడు వీరుడు అయిన
లక్ష్మణో వా భ్రాతుః ఆదేశం ఆదాయా -
లక్ష్మణుడు అన్నగారి ఆదేశముతో
కస్యహేతోః మామ్ న పరిత్రాతి -
ఎందుకు నన్ను రక్షించుట లేదు?"

పరంతపః మహాబలః వీరః లక్ష్మణో వా-
scorcher of enemies, powerful warrior Lakshmana
భ్రాతుః ఆదేశం ఆదాయా -
taking order from his brother.
కస్యహేతోః మామ్ న పరిత్రాతి -
for what reason he is not coming to my rescue

||Sloka summary||

"పరంతపుడు మహాబలుడు వీరుడు అయిన లక్ష్మణుడు అన్నగారి ఆదేశముతో ఎందుకు నన్ను రక్షించుట లేదు?" ||38.46||

"The scorcher of enemies, powerful warrior Lakshmana, for what reason he is not coming to my rescue taking order from his brother. "||38.46||

||Sloka 38.47||

యది తౌ పురుషవ్యాఘ్రౌ వాయ్వగ్నిసమ తేజసౌ||38.47||
సురాణామపి దుర్దర్షౌ కిమర్థం మాముపేక్షతః|

స|| వాయ్వగ్నిసమతేజసౌ పురుషవ్యాఘ్రౌ తౌ సురాణాం దుర్ధర్షౌ యది అపి మాం కిమర్థం ఉపేక్షతః||

||Sloka meanings||

వాయ్వగ్నిసమతేజసౌ -
వాయువు అగ్నితో సమానమైన తేజస్సుగల
పురుషవ్యాఘ్రౌ తౌ సురాణాం అపి దుర్ధర్షౌ యది -
పురుషవ్యాఘ్రము లగు వారిని సురులు కూడా ఎదురుకొనలేనప్పుడు
అపి మాం కిమర్థం ఉపేక్షతః- నన్ను ఎందుకు ఉపేక్షించుచున్నారు

వాయ్వగ్నిసమతేజసౌ - equal to fire and wind in power
పురుషవ్యాఘ్రౌ తౌ సురాణాం అపి దుర్ధర్షౌ యది -
two tigers among men, unassailable even for gods,
అపి మాం కిమర్థం ఉపేక్షతః- why are they disregarding me.

||Sloka summary||

"వాయువు అగ్నితో సమానమైన తేజస్సుగల పురుషవ్యాఘ్రము లగు వారిని సురులు కూడా ఎదురుకొనలేరు. వారు నన్ను ఎందుకు ఉపేక్షించుచున్నారు?" ||38.47||

"The two tigers among men, resembling fire and wind , unassailable even for gods, why are they disregarding me."||38.47||

||Sloka 38.48||

మమైవ దుష్కృతం కించిన్మహదస్తి న సంశయః||48||
సమర్థా వ పి తౌ యన్మాం నావేక్షేతే పరంతపౌ|

స||మమైవ మహత్ కించిత్ దుష్కృతం అస్తి |సంశయః న | యత్ సమర్థావపి పరంతపౌ తౌ మామ్ న ఆవేక్షేతే||

||Sloka meanings||

మమైవ మహత్ కించిత్ దుష్కృతం అస్తి -
నాలో ఎదో మహత్తరమైన పాపము ఉన్నది
సంశయః న - సంశయము లేదు
యత్ సమర్థావపి పరంతపౌ తౌ మామ్ న ఆవేక్షేతే -
సమర్ధులైనాగాని ఆ పరంతపులు నన్ను ఉపేక్షించుచున్నారు

మమైవ మహత్ కించిత్ దుష్కృతం అస్తి -
some great sin has been committed by me
సంశయః న - no doubt.
యత్ సమర్థావపి పరంతపౌ తౌ మామ్ న ఆవేక్షేతే -
although capable scorcher of enemies, they are not delivering me

||Sloka summary||

"నాలో ఎదో మహత్తరమైన పాపము ఉన్నది. సంశయము లేదు. సమర్ధులైనాగాని ఆ పరంతపులు నన్ను ఉపేక్షించుచు." ||38.48||

"Some great sin has been committed by me. There is no doubt. Although capable scorcher of enemies, they are not delivering me ( from my troubles)" ||38.48||

||Sloka 38.49||

వైదేహ్యా వచనం శ్రుత్వా కరుణం సాశ్రుభాషితమ్||38.49||
అథాబ్రవీన్మహాతేజా హనుమాన్మారుతాత్మజః|

స|| అథ మహాతేజా మారుతాత్మజః హనుమాన్ వైదేహ్యాః సాశ్రుభాషితం కరుణం వచనం శ్రుత్వా అబ్రవీత్ ||

||Sloka meanings||

వైదేహ్యాః సాశ్రుభాషితం కరుణం వచనం శ్రుత్వా-
వైదేహి యొక్క ఆ కన్నీరుతో పలికిన వచనములను వినిన
అథ మహాతేజా మారుతాత్మజః హనుమాన్ -
మహా తేజము కల మారుతాత్మజుడగు ఆ హనుమంతుడు
అబ్రవీత్ - ఇట్లు పలికెను

వైదేహ్యాః సాశ్రుభాషితం కరుణం వచనం శ్రుత్వా-
hearing those piteous words spoken by Sita with tears
అథ మహాతేజా మారుతాత్మజః హనుమాన్ -
powerful son of wind god, Hanuman
అబ్రవీత్ - spoke

||Sloka summary||

"వైదేహి యొక్క ఆ కన్నీరుతో పలికిన వచనములను వినిన మహా తేజము కల ఆ హనుమంతుడు ఇట్లు పలికెను." ||38.49||

"Then the powerful son of wind god, Hanuman hearing those piteous words spoken by Sita with tears, spoke in reply."||38.49||

||Sloka 38.50||

త్వచ్ఛోకవిముఖో రామో దేవి సత్యేన తే శపే||38.50||
రామే దుఃఖాభిపన్నే చ లక్ష్మణః పరితప్యతే|

స|| దేవి రామః త్వత్ శోకవిముఖః | సత్యేన తే శపే |రామే దుఃఖాభిపన్నే లక్ష్మణః పరితప్యతే ||

||Sloka meanings||

దేవి రామః త్వత్ శోకవిముఖః -
ఓ దేవి నీ వియోగ శోకముతో రాముడు విషయములలో విముఖత చూపించుచున్నాడు
సత్యేన తే శపే -
సత్యముగా ప్రమాణము చేసి చెప్పుచున్నాను
రామే దుఃఖాభిపన్నే లక్ష్మణః పరితప్యతే -
రాముడు దుఃఖములో నుండుటవలన లక్ష్మణుడు కూడా దుఃఖములో ఉన్నాడు.

దేవి రామః త్వత్ శోకవిముఖః -
O Devi, Rama in deep sorrow because of you, is averse to doing anything.
సత్యేన తే శపే - I vouch for the truth.
రామే దుఃఖాభిపన్నే లక్ష్మణః పరితప్యతే - Rama being immersed in sorrow, Lakshmana too is in sorrow

||Sloka summary||

"ఓ దేవి నీ వియోగ శోకముతో రాముడు విషయములలో విముఖత చూపించుచున్నాడు. సత్యముగా ప్రమాణము చేసి చెప్పుచున్నాను. రాముడు దుఃఖములో నుండుటవలన లక్ష్మణుడు కూడా దుఃఖములో ఉన్నాడు." ||38.50||

"Oh Devi ! In deep sorrow because of you Rama is averse to doing anything. I vouch for the truth. Rama being immersed in sorrow, Lakshmana wails." ||38.50||

||Sloka 38.51||

కథంచిత్ భవతీ దృష్టా న కాలః పరిశోచితుమ్||51||
ఇమం ముహూర్తం దుఃఖానాం ద్రక్ష్యస్యంతమనిందితే|

స|| కథంచిత్ భవతీ దృష్టా| పరిదేవితుం కాలః న| అనిందితే ఇమం ముహూర్తం దుఃఖానాం అంతం ద్రక్ష్యసి||

||Sloka meanings||

కథంచిత్ భవతీ దృష్టా - ఎలాగో నీవు చూడబడినావు
పరిదేవితుం కాలః న - విచారించవలసిన కాలము కాదు
అనిందితే ఇమం ముహూర్తం - ఓ పూజ్యురాలా ఈ క్షణమే
దుఃఖానాం అంతం ద్రక్ష్యసి - దుఃఖముల అంతము చూచెదవు

కథంచిత్ భవతీ దృష్టా -
now that somehow you having been found
పరిదేవితుం కాలః న -
not the time for sorrowing.
అనిందితే ఇమం ముహూర్తం -
O blameless lady, this moment
దుఃఖానాం అంతం ద్రక్ష్యసి -
will see the end of your sorrows

||Sloka summary||

"ఎలాగో నీవు చూడబడినావు. ఇది విచారించవలసిన కాలము కాదు. ఓ పూజ్యురాలా ! ఈ క్షణమే దుఃఖముల అంతము చూచెదవు." ||38.51||

"Now that somehow you having been found, this is not the time for sorrowing. Oh Blameless lady ! This moment you will see the end of your sorrows" ||38.51||

||Sloka 38.52||

తావుభౌ పురుషవ్యాఘ్రౌ రాజపుత్రౌ మహాబలౌ||52||
త్వద్దర్శన కృతోత్సాహౌ లంకాం భస్మీకరిష్యతః|

స|| పురుషవ్యాఘ్రౌ మహాబలౌ త్వత్ దర్శన కృతోత్సాహౌ ఉభౌ తౌ రాజపుత్రౌ లంకాం భస్మీకరిష్యతః||

||Sloka meanings||

త్వత్ దర్శన కృతోత్సాహౌ - నీ దర్శనమునకై ఉత్సాహముతో
పురుషవ్యాఘ్రౌ మహాబలౌ - మహాబలవంతులూ పురుషవ్యాఘ్రములు అగు
ఉభౌ తౌ రాజపుత్రౌ - ఆ రాజపుత్రులు ఇద్దరూ
లంకాం భస్మీకరిష్యతః - లంకానగరమును భస్మము చేసెదరు

త్వత్ దర్శన కృతోత్సాహౌ -
anxious for seeing you
పురుషవ్యాఘ్రౌ మహాబలౌ -
two tigers among men, powerful
ఉభౌ తౌ రాజపుత్రౌ -
both the princes
లంకాం భస్మీకరిష్యతః -
will reduce the Lanka to ashes

||Sloka summary||

"ఆ మహాబలవంతులూ పురుషవ్యాఘ్రములు అగు రాజపుత్రులు ఇద్దరూ నీ దర్శనము నకై ఉత్సాహముతో ఈ లంకానగరమును భస్మము చేసెదరు."||38.52||

"The two tigers among men, powerful are anxious for seeing you. The two princes will reduce the Lanka to ashes."||38.52||

||Sloka 38.53||

హత్వా చ సమరే క్రూరం రావణం స బాంధవమ్||53||
రాఘవస్త్వాం విశాలాక్షి నేష్యతి స్వాం పురీం ప్రతి|

స|| విశాలాక్షీ రాఘవః సహబాంధవం కౄరం రావణం హత్వా స్వాం పురీం ప్రతి త్వాం నేష్యతి ||

||Sloka meanings||

విశాలాక్షీ - ఓ విశాలాక్షీ
సహబాంధవం కౄరం రావణం హత్వా -
కౄరుడైన రావణుని అతని బంధువులతో సహా హతమార్చి
రాఘవః స్వాం పురీం ప్రతి -
రాఘవుడు తన పురమునకు
త్వాం నేష్యతి - నిన్ను గొనిపోవును

విశాలాక్షీ - O wide eyed lady
సహబాంధవం కౄరం రావణం హత్వా -
after killing evil Ravana along with his relatives,
స్వాం పురీం ప్రతి - to his city
రాఘవః త్వాం నేష్యతి -Raghava will take you

||Sloka summary||

"ఓ విశాలాక్షీ రాఘవుడు రావణుని అతని బంధువులతో సహా హతమార్చి నిన్ను తన పురమునకు తీసుకుపోవును". ||38.53||

"Oh Wide eyed lady ! Raghava after killing evil Ravana along with his relatives, will take you to his city". ||38.53||

||Sloka 38.54||

బ్రూహి యద్రాఘవో వాచ్యో లక్ష్మణశ్చ మహాబలః||54||
సుగ్రీవో వాపి తేజస్వీ హరయోsపి సమాగతః|

స|| రాఘవః యత్ వాచ్యః మహాబలః లక్ష్మణశ్చ తేజస్వీ సుగ్రీవో అపి సమాగతాః హరయో అపి బ్రూహి||

||Sloka meanings||

రాఘవః యత్ వాచ్యః బ్రూహి -
రాఘవునకు ఏమి మాటలు చెప్పవలెనో అవి నీవు చెప్పుము
మహాబలః లక్ష్మణశ్చ - మహాబలుడు లక్ష్మణునకు
తేజస్వీ సుగ్రీవో అపి సమాగతాః హరయో అపి -
తేజస్వి సుగ్రీవునకు అక్కడ సమాగమైన వానరులకు కూడా

రాఘవః యత్ వాచ్యః బ్రూహి -
tell me those words for mighty Raghava
మహాబలః లక్ష్మణశ్చ - powerful Lakshmana
తేజస్వీ సుగ్రీవో అపి సమాగతాః హరయో అపి -
brilliant Sugriva and all other Vanaras gathered there

||Sloka summary||

"రాఘవునకు, మహాబలుడు లక్ష్మణునకు, తేజస్వి సుగ్రీవునకు అక్కడ సమాగమైన వానరులకు ఎమి మాటలు చెప్పవలెనో అవి నీవు చెప్పుము". ||38.54||

"Tell me those words for mighty Raghava, the powerful Lakshmana, the brilliant Sugriva and all other Vanaras gathered there". ||38.54||

||Sloka 38.55||

ఇత్యుక్తవతి తస్మింశ్చ సీతా సురసుతోపమా||55||
ఉవాచ శోక సంతప్తా హనూమంతం ప్లవంగమమ్|

స|| తస్మిన్ ఇత్యుక్తవతి సురసుతోపమా సీతా శోక సంతప్తా ప్లవంగమం హనుమంతం ఉవాచ||

||Sloka meanings||

తస్మిన్ ఇత్యుక్తవతి సురసుతోపమా -
ఈ విధముగా చెప్పబడిన, సురలతో సమానమైన
సీతా శోక సంతప్తా -
శోకములో ఉన్నఆ సీతా
ప్లవంగమం హనుమంతం ఉవాచ -
మారుతాత్మజుడగు హనుమంతునితో ఇట్లు పలికెను

తస్మిన్ ఇత్యుక్తవతి సీతా సురసుతోపమా -
thus spoken to, Sita who is like a divine lady
శోక సంతప్తా - immersed in sorrow
ప్లవంగమం హనుమంతం ఉవాచ -
spoke to Hanuman the best among fliers

||Sloka summary||

"ఈ విధముగా చెప్పబడిన, శోకములో ఉన్న, సురలతో సమానమైన ఆ సీతా మారుతాత్మజుడగు హనుమంతునితో ఇట్లు పలికెను." ||38.55||

"Thus asked, Sita who is like a divine lady, immersed in sorrow , spoke to Hanuman the best among fliers."||38.55||

||Sloka 38.56||

కౌసల్యా లోకభర్తారం సుషువే యం మనస్వినీ||38.56||
తం మమార్థే సుఖమ్ పృఛ్చ శిరసా చాభివాదయ|

స|| లోకభర్తారం యం మనస్వినీ కౌసల్యా సుషువే తం మదర్థం సుఖం పృచ్ఛ శిరసా అభివాదయ చ సుఖమ్ పృఛ్చ ||

||Sloka meanings||

లోకభర్తారం - లోకము సంరక్షించుటకు
యం మనస్వినీ కౌసల్యా సుషువే -
మనస్విని అయిన కౌసల్య ఎవరిని జన్మనిచ్చెనో
తం మదర్థం శిరసా అభివాదయ చ-
వానికి నా కొఱకు శిరస్సు వంచి అభివాదము చేసి
సుఖమ్ పృఛ్చ- కుశలము అడుగుము

లోకభర్తారం -
lord of the world
యం మనస్వినీ కౌసల్యా సుషువే -
whom sensitive woman Kausalya bore
తం మదర్థం శిరసా అభివాదయ చ-
for my sake bowing the head,
సుఖమ్ పృఛ్చ-
ask the well-being of him

||Sloka summary||

"లోకము సంరక్షించుటకు మనస్విని అయిన కౌసల్య ఎవరిని జన్మనిచ్చెనో వానికి నాకొఱకు శిరస్సు వంచి అభివాదము చేసి వారి కుశలము అడుగుము." ||38.56||

"For my sake bowing the head, ask the well-being of him, who is the lord of the worlds whom Kausalya bore."||38.56||

||Sloka 38.57,58||

స్రజశ్చ సర్వరత్నాని ప్రియాయాశ్చ వరాంగనా||57||
ఇశ్వర్యం చ విశాలాయాం పృథివ్యాం అపి దుర్లభమ్|

పితరం మాతరం చైవ సమ్మాన్యాభిప్రసాద్యచ||58||
అనుప్రవ్రజితో రామం సుమిత్రా యేన సుప్రజాః|

స||స్రజశ్చ సర్వరత్నాని ప్రియాః యాః వరాంగన్యాః విశాలాయాం పృథివ్యాం దుర్లభం ఇశ్వర్యే చాపి అభి ప్రసాద్య చ పితరం మాతరం చాపి సమ్మాన్య యేన సుమిత్రా సుప్రజాః రామం అనుప్రవ్రాజితః||

రామ టీకాలో - 'యేన సుమిత్ర సుప్రజ శోభనపుత్రవతీ'

||Sloka meanings||

యేన స్రజశ్చ సర్వరత్నాని - ఎవరి చేత అన్ని రత్నములను
ప్రియాః యాః వరాంగన్యాః - అనురాగవతులైన స్త్రీలను
విశాలాయాం పృథివ్యాం - విశాలమైన పృథివినీ
దుర్లభం ఇశ్వర్యే చాపి స్రజశ్చ - దుర్లభమైన ఇశ్వర్యమును త్యజించి
సుమిత్రా సుప్రజాః చ - సుమిత్ర శోభనపుత్రవతియో
(సః) పితరం మాతరం చాపి సమ్మాన్య అభిప్రసాద్య-
తల్లి తండ్రులను గౌరవించి వారి అనుమతితో
రామం అనుప్రవ్రాజితః- రాముని అనుసరించినవాడు

యేన స్రజశ్చ సర్వరత్నాని -
by whom all the riches have been given up
ప్రియాః యాః వరాంగన్యాః -
dear one and best of women
విశాలాయాం పృథివ్యాం -
the vast kingdom
దుర్లభం ఇశ్వర్యే చాపి స్రజశ్చ -
difficult to obtain prosperity also
సుమిత్రా సుప్రజాః చ -
whom made Sumitra known as great mother
(సః) పితరం మాతరం చాపి సమ్మాన్య అభిప్రసాద్య-
having respected his father and mother and pleased them
రామం అనుప్రవ్రాజితః-
followed Rama

||Sloka summary||

"ఎవరు పుష్పమాలికలనూ , అన్ని రత్నములను అనురాగవతులైన స్త్రీలను విశాలమైన పృథివినీ దుర్లభమైన ఇశ్వర్యమును త్యజించి, ఎవరివలన సుమిత్రను శోభనపుత్రవతియో అట్టి లక్ష్మణుడు, తల్లి తండ్రులను గౌరవించి వారి అనుమతితో రాముని అనుసరించినవాడు. ||38.57,58||

"Lakshmana, the son of Sumitra who gave up all riches garlands, his dear wife , the best of women , the vast kingdom which is most difficult to obtain and also prosperity , who having respected his father and mother, was pleased to adopt the ascetic life and accompanied Rama." ||38.57,58||

||Sloka 38.59||

అనుకూల్యేన ధర్మాత్మా త్యక్త్వా సుఖమనుత్తమమ్||59||
అనుగచ్ఛతి కాకుత్స్థం భ్రాతరం పాలయన్ వనే|

స||ధర్మాత్మా అనుత్తమం సుఖం త్యక్త్వా భ్రాతరం కాకుత్స్థం వనే ఆనుకూల్యేన పాలయన్ అనుగచ్ఛతి||

||Sloka meanings||

ధర్మాత్మా అనుత్తమం సుఖం త్యక్త్వా-
ధర్మాత్ముడు , అత్యుత్తమమైన సుఖము ను త్యజించి
భ్రాతరం కాకుత్స్థం వనే -
అన్నగారైన కాకుత్స్థునికి వనములో
ఆనుకూల్యేన పాలయన్ అనుగచ్ఛతి - అనుకూలముగా పాలించుటకు వెళ్ళెను

ధర్మాత్మా అనుత్తమం సుఖం త్యక్త్వా-
great, righteous having given up his pleasures
భ్రాతరం కాకుత్స్థం వనే అనుగచ్ఛతి-
followed his brother into the forest
ఆనుకూల్యేన పాలయన్ -
in order to be able to serve him.

||Sloka summary||

"లక్ష్మణుడు ధర్మాత్ముడు , అత్యుత్తమమైన సుఖము ను త్యజించి అన్నగారైన కాకుత్స్థుని కి తోడునీడగా వనములో వుండుటకు వెళ్ళెను." ||38.59||

"Great, righteous Lakshmana who had given up his pleasures and followed his brother into the forest in order to be able to serve him." ||38.59||

||Sloka 38.60||

సింహస్కంధో మహాబాహుః మనస్వీ ప్రియదర్శనః||38.60||
పితృవత్ వర్తతే రామే మాతృన్మాం సమాచరన్|

స||సింహస్కంధః మహాబాహుః మనస్వి ప్రియదర్శనః మామ్ మాత్రువత్ సమాచరన్ రామే పిత్రువత్ వర్తతే||

||Sloka meanings||

సింహస్కంధః మహాబాహుః -
సింహపు స్కంధమువంటి స్కంధముకల, మహాబాహువులు కల
మనస్వి ప్రియదర్శనః -
మనస్వి, ప్రియదర్శనుడు
మామ్ మాత్రువత్ సమాచరన్ -
నన్ను కన్నతల్లిలాగ
రామే పిత్రువత్ వర్తతే -
రాముని కన్న తండ్రిలాగా చూచుకొనును

సింహస్కంధః మహాబాహుః -
'Lion shouldered, with powerful arms
మనస్వి ప్రియదర్శనః -
high souled, handsome
మామ్ మాత్రువత్ సమాచరన్ -
treats me like his mother.
రామే పిత్రువత్ వర్తతే -
treats Rama as his father

||Sloka summary||

"సింహపు స్కంధమువంటి స్కంధముకల, మహాబాహువులు కల, మనస్వి, ప్రియదర్శనుడు. నన్ను కన్నతల్లిలాగ రాముని కన్న తండ్రిలాగా చూచుకొనును."||38.60||

"Lakshmana who is lion shouldered, with powerful arms, high souled, handsome , who treats Rama as his father and treats me like his mother." ||38.60||

||Sloka 38.61,62||

హ్రియమాణాం తదా వీరో న తు మాం వేద లక్ష్మణః||38.61||
వృద్ధోపసేవీ లక్ష్మీవాన్ శక్తోన బహుభాషితా|
రాజపుత్త్రః ప్రియశ్రేష్ఠః సదృశః శ్వసురస్యమే||38.62||

స||వీరః లక్ష్మణః తదా మామ్ హ్రియమాణం న వేద వృద్ధోపసేవీ లక్ష్మీవాన్ శక్తః న బహుభాషితా మే శ్వశురస్య సదృశః ప్రియః శ్రేష్ఠః రాజపుత్రః||

||Sloka meanings||

తదా వీరః లక్ష్మణః - అప్పుడు వీరుడు లక్ష్మణునికి
మామ్ హ్రియమాణం న వేద - నన్ను అపహరింపబడడము తెలియదు
వృద్ధోపసేవీ లక్ష్మీవాన్ శక్తః - వృద్ధులని సేవించు సమర్థుడైన
న బహుభాషితా - మిత భాషి
ప్రియః శ్రేష్ఠః రాజపుత్రః - ప్రియమనవాడు, శ్రేష్ఠుడు రాజపుత్రుడు
మే శ్వశురస్య సదృశః - నాకు మామగారితో సమానుడు."

తదా వీరః లక్ష్మణః - then heroic Lakshmana
మామ్ హ్రియమాణం న వేద -
did not know when I was being carried away
వృద్ధోపసేవీ లక్ష్మీవాన్ శక్తః -
serves elders, prosperous, energetic
న బహుభాషితా -
reserved in his speech
ప్రియః శ్రేష్ఠః రాజపుత్రః -
dear one, prince and best
మే శ్వశురస్య సదృశః -
equal to me like my father-in-law

||Sloka summary||

"వీరుడు లక్ష్మణుని కి నన్ను అపహరింపబడడము తెలియదు. వృద్ధులని సేవించు, వివేకముగల సమర్థుడైన అందరిమెప్పు పొందిన ఆ రాజకుమారుడు నా మామగారితో సమానుడు." ||38.61,62||

"Heroic Lakshmana who did not know when I was being carried away, who serves elders, prosperous, energetic reserved in his speech, like my father-in-law, is dear to Rama"||38.61,62||

||Sloka 38.63,64||

మమ ప్రియతరో నిత్యం భ్రాతా రామస్య లక్ష్మణః|
నియుక్తో ధురి యస్యాం తు తాముద్వహతి వీర్యవాన్||38.63||
యం దృష్ట్వా రాఘవో నైవ వృత్తం ఆర్యమనుస్మరేత్|
స మమార్థాయ కుశలం వక్తవ్యో వచనాన్మమ||38.64||

స|| || రామస్య భ్రాతా లక్ష్మణః నిత్యం మమ ప్రియతరః వీర్యవాన్ యస్యాం ధురి నియుక్తః తాం ఉద్వహతి||యం దృష్ట్వా రాఘవః వృత్తం ఆర్యం న అనుస్మరేత్ సః మమ ఆర్థాయ మమ వచనాత్ కుశలం వక్తవ్యః||

||Sloka meanings||

రామస్య భ్రాతా లక్ష్మణః - రాముని యొక్క తమ్ముడు లక్ష్మణుడు
నిత్యం మమ ప్రియతరః -ఎల్లప్పుడూ నాకు ప్రియమైన వాడు
వీర్యవాన్ యస్యాం ధురి నియుక్తః - వీరుడు ఏపని అప్పగించినా
తాం ఉద్వహతి - దానిని నిర్వర్తించువాడు
యం దృష్ట్వా రాఘవః - ఎవరిని చూచి రాముడు
వృత్తం ఆర్యం న అనుస్మరేత్ - జరిగిన వృత్తాంతము తలచడో
సః మమ ఆర్థాయ - అతనిని నా కొఱకు
మమ వచనాత్ కుశలం వక్తవ్యః - నా మాటగా కుశలమును అడుగుము

రామస్య భ్రాతా లక్ష్మణః -
Lakshmana, Rama's brother
నిత్యం మమ ప్రియతరః -
always dear to me,
వీర్యవాన్ యస్యాం ధురి నియుక్తః తాం ఉద్వహతి -
discharge whatever task assigned to him,
యం దృష్ట్వా రాఘవః -
seeing whom Raghava
వృత్తం ఆర్యం న అనుస్మరేత్ -
does not miss the noble one
సః మమ ఆర్థాయ -
him, for may sake
మమ వచనాత్ కుశలం వక్తవ్యః -
in my words ask his well being

||Sloka summary||

"రాముని యొక్క తమ్ముడు లక్ష్మణుడు. ఎల్లప్పుడూ నాకు ప్రియమైన వాడు. వీరుడు ఏపని అప్పగించినా నిర్వర్తించువాడు. ఎవరిని చూచి రాముడు జరిగిన వృత్తాంతము తలచడో అతనిని నా కొఱకై నా మాటలుగా కుశలము అడుగుము". ||38.63,64||

"Rama's brother who is always dear to me, the heroic Lakshmana who will discharge whatever task assigned to him, seeing whom for support, Rama does not miss the noble one , for my sake with my words enquire about his welfare."||38.63,64||

||Sloka 38.65||

మృదుర్నిత్యం శుచిర్దక్షః ప్రియో రామస్య లక్ష్మణః|
యథా హి వానరశ్రేష్ఠ దుఃఖక్షయకరో భవేత్||38.65||
త్వమస్మిన్ కార్యనిర్యోగే ప్రమాణం హరిసత్తమ||

స|| వానరశ్రేష్ఠ హరిసత్తమః మృదుః నిత్యం శుచిః దక్షః రామస్య ప్రియః లక్ష్మణః యథా దుఃఖక్షయకరో భవేత్ | అస్మిన్ కార్యనియోగే త్వం ప్రమాణం||

గోవిన్దరాజులవారు తమ టీకాలో- రామః యథా దుఃఖక్షయకరో భవేత్ తథా వక్తవ్యః। అంటేరామునికి ఏవిధముగా దుఃఖము తగ్గునో ఆవిధముగా చెప్పవలెను అని ; అస్మిన్ కార్య నిర్యోగే త్వం ప్రమాణమ్ - ఈ కార్యము సాధించుటలో నీవే తగినవాడివి.

||Sloka meanings||

వానరశ్రేష్ఠ - ఓ వానరోత్తమ వానరశ్రేష్ఠ
రామస్య ప్రియః లక్ష్మణః - రామునికి ప్రియుడు లక్ష్మణుడు
మృదుః నిత్యం శుచిః దక్షః- మృదుస్వభావి పావనుడు సమర్థు
హరిసత్తమః యథా దుఃఖక్షయకరో భవేత్ -
ఓ వానరోత్తమ ఏ విధముగా దుఃఖము క్షీణించునో
అస్మిన్ కార్యనియోగే - ఆ కార్యసాధనకు
త్వం ప్రమాణం- నీవే తగినవాడివి

వానరశ్రేష్ఠ - O best of Vanaras
రామస్య ప్రియః లక్ష్మణః - Lakshmana dear to Rama
మృదుః నిత్యం శుచిః దక్షః- soft, pure, competent
హరిసత్తమః o best of Vanaras
యథా దుఃఖక్షయకరో భవేత్ - the way the sorrow can be mitigated
అస్మిన్ కార్యనియోగే - in accomplishing this task
త్వం ప్రమాణం- you are authority

||Sloka summary||

"ఓ వానరోత్తమ మృదుస్వభావి పావనుడు సమర్థుడు రామునికి ప్రియుడు అయిన లక్ష్మణుడు ఏ విధముగా నాదుఃఖమును అంతముచేయునో అట్లు నీవు కార్యము సాధింప వలెనుÓ.||38.65||

"Oh best of Vanaras act in such a manner that Lakshmana who is soft, pure, competent and dear to Rama, can mitigate my suffering. You are a competent in accomplishing this task".||38.65||

||Sloka 38.66||

రాఘవః త్వత్సమారంభాన్మయి యత్నపరో భవేత్||38.66||
ఇదం బ్రూయాశ్చ మే నాథం శూరం రామం పునః పునః|

స|| రాఘవః త్వత్ సమారంభాత్ మయి యత్నపరః భవేత్ ! మే నాథం శూరం రామం పునః పునః ఇదం బ్రూయాః||

||Sloka meanings||

రాఘవః త్వత్ సమారంభాత్ - రాఘవుడు నీ సంరంభము వలనే
మయి యత్నపరః భవేత్ - నన్ను రక్షించు యత్నములో పడును
మే నాథం శూరం రామం - నా నాధుడు శూరుడు రామునికి
పునః పునః ఇదం బ్రూయాః - మరల మరల చెప్పుము

త్వత్ సమారంభాత్ -
by your efforts alone
రాఘవః మయి యత్నపరః భవేత్ -
Raghava will try for my release
మే నాథం శూరం రామం -
to my husband powerful Rama
పునః పునః ఇదం బ్రూయాః -
tell these words again and again

||Sloka summary||

"రాఘవుడు నీ సంరంభము వలనే నన్ను రక్షించు యత్నములో పడును. నా నాధునికి మరల మరల చెప్పుము." ||38.66||

"By your efforts alone Raghava will try for my release. You tell these words to my husband powerful Rama again and again." ||38.66||

||Sloka 38.67||

జీవితం ధారయిష్యామి మాసం దశరథాత్మజ||38.67||
ఊర్ధ్వం మాసాన్న జీవేయం సత్యే నాహం బ్రవీమి తే|

స|| దశరథాత్మజ మాసం జీవితం ధారయిష్యామి | మాసాత్ ఊర్ధ్వం న జీవేయం| అహం సత్యేన తే బ్రవీమి||

||Sloka meanings||

దశరథాత్మజ - దశరథాత్మజ
మాసం జీవితం ధారయిష్యామి -
నేను ఒక మాసము జీవితము ధరించెదను
మాసాత్ ఊర్ధ్వం న జీవేయం -
మాసము గడిచి జీవించను
అహం సత్యేన తే బ్రవీమి-
నేను సత్యముగా చెప్పుచున్నాను

దశరథాత్మజ - son of Dasaratha
మాసం జీవితం ధారయిష్యామి -
will live for one more month
మాసాత్ ఊర్ధ్వం న జీవేయం -
beyond this month I will not live
అహం సత్యేన తే బ్రవీమి-
I am telling you the truth

||Sloka summary||

"దశరథాత్మజ నేను ఒక మాసము జీవితము ధరించెదను. మాసము గడిచి జీవించను. నేను సత్యముగా చెప్పుచున్నాను." ||38.67||

"Oh Son of Dasaratha I will live for one more month. Beyond this month I will not live. I am telling you the truth." ||38.67||

||Sloka 38.68||

రావణే నోపరుద్ధాం మాం నికృత్యా పాపకర్మణా||38.68||
త్రాతుమర్హసి వీర త్వం పాతాళాదివ కౌశికీమ్|

స|| వీర పాపకర్మణా రావణేన నికృత్య ఉపరుద్ధాం మాం త్వం పాతాళాత్ కౌశికీం ఇవ త్రాతుమ్ అర్హసి||

||Sloka meanings||

వీర పాపకర్మణా రావణేన -
ఓ వీరా పాపకర్ముడగు రావణుని చే
నికృత్య ఉపరుద్ధాం మాం -
అవమానింపబడి బంధించబడిన నన్ను
పాతాళాత్ కౌశికీం ఇవ -
నువ్వు పాతాళమునుంచి ఇంద్రుని ఇశ్వర్యమును విష్ణువు రక్షించినట్లు
త్వం త్రాతుమ్ అర్హసి -
నీవు నన్ను (రావణబంధమునుండి) రక్షింపవలెను

పాపకర్మణా రావణేన -
by the evil Ravana
త్వం త్రాతుమ్ అర్హసి -
you can rescue me
నికృత్య ఉపరుద్ధాం మాం -
who was insulted and imprisoned?
పాతాళాత్ కౌశికీం ఇవ -
like riches of Indra from the nether world

||Sloka summary||

"ఓ వీరా పాపకర్ముడగు రావణుడు నన్ను బంధించినవాడు. పాతాళమునుంచి ఇంద్రుని ఇశ్వర్యమును విష్ణువు రక్షించినట్లు నీవు నన్ను రావణబంధమునుండి రక్షింపవలెను". ||38.68||

"Oh Hero ! From the insulting imprisonment by Ravana you can rescue me like Kausika was rescued from the underworld".||38.68||

||Sloka 38.69||

తతో వస్త్రగతం ముక్త్వా దివ్యం చూడామణిం శుభమ్||38.69||
ప్రదేయో రాఘవాయేతి సీతా హనుమతే దదౌ|

స|| తతః సీతా వస్త్రగతం శుభం దివ్యం చూడామణిం ముక్త్వా రాఘవాయ ప్రదేయః ఇతి హనుమతే దదౌ||

||Sloka meanings||

తతః సీతా వస్త్రగతం -
అప్పుడు సీత తన వస్త్రములో కట్టబడిన
శుభం దివ్యం చూడామణిం ముక్త్వా-
శుభకరము దివ్యము అయిన చూడామణిని తీసి
రాఘవాయ ప్రదేయః ఇతి హనుమతే దదౌ -
రాఘవునకు ఇవ్వమని హనుమంతునికి ఇచ్చెను

తతః సీతా వస్త్రగతం -
the Sita from her clothes
శుభం దివ్యం చూడామణిం ముక్త్వా-
taking out divine Chudamani
రాఘవాయ ప్రదేయః ఇతి హనుమతే దదౌ -
gave it to Hanuman to be given to Rama

||Sloka summary||

"అప్పుడు సీత తన వస్త్రములో కట్టబడిన శుభకరము దివ్యము అయిన చూడామణిని తీసి రాఘవునకు ఇవ్వమని హనుమంతునికి ఇచ్చెను." ||38.69||

"Then Sita took out the divine Chudamani tied up in her clothes and gave it to Hanuman to be given to Rama." ||38.69||

||Sloka 38.70||

ప్రతిగృహ్య తతో వీరో మణిరత్నమనుత్తమమ్||38.70||
అంగుళ్యా యోజయామాస న హ్యస్య ప్రాభవద్భుజః|

స|| తత్ః వీరః అనుత్తమం మణిరత్నం ప్రతిగుహ్య అంగుల్యా యోజయామాస అస్య భుజః న ప్రాభవత్ హి||

||Sloka meanings||

తత్ః వీరః - అప్పుడు ఆ వీరుడు
అనుత్తమం మణిరత్నం ప్రతిగుహ్య -
అత్యుత్తమమైన ఆ మణిరత్నమును తీసుకొని
అంగుల్యా యోజయామాస వేలికి పెట్టుకొనెను
అస్య భుజః న ప్రాభవత్ హి- భుజమునందు ఇమడని కారణమువలన

తత్ః వీరః -
then the hero Hanuman
అనుత్తమం మణిరత్నం ప్రతిగుహ్య -
taking the excellent jewel
అంగుల్యా యోజయామాస -
placed it on his finger
అస్య భుజః న ప్రాభవత్ హి-
as it was not fitting his arm

||Sloka summary||

"అప్పుడు ఆ వీరుడు అత్యుత్తమమైన ఆ మణిరత్నమును తీసుకొని అది తన భుజమునందు ఇమడని కారణమువలన తన వేలికి పెట్టుకొనెను." ||38.70||

"Then the hero Hanuman taking the excellent jewel placed it on his finger as it was not fitting his arm" ||38.70||

||Sloka 38.71||

మణిరత్నం కపివరః ప్రతిగృహ్యఽభివాద్య చ||38.71||
సీతాం ప్రదక్షిణం కృత్వా ప్రణతః పార్శ్వతః స్థితః|

స|| కపిప్రవీరః మణిరత్నం ప్రతిగుహ్య సీతాం అభివాద్య చ ప్రదక్షిణం కృత్వా ప్రణతః పార్శ్వతః స్థితః||

||Sloka meanings||

కపిప్రవీరః మణిరత్నం ప్రతిగుహ్య -
ఆ కపిప్రవీరుడు మణిరత్నము తీసుకొని
సీతాం అభివాద్య చ - సీతాదేవికి అభివందనములు చేసి
ప్రదక్షిణం కృత్వా- ప్రదక్షిణము చేసి
ప్రణతః పార్శ్వతః స్థితః - వినమ్రముగా అమె పక్కన నిలబడెను

కపిప్రవీరః మణిరత్నం ప్రతిగుహ్య - the best of Vanaras, taking the jewel
సీతాం అభివాద్య చ - bowing to Sita, circumambulating her
ప్రదక్షిణం కృత్వా- circumambulating her
ప్రణతః పార్శ్వతః స్థితః - stood next to her respectfully

||Sloka summary||

"ఆ కపిప్రవీరుడు మణిరత్నములు తీసుకొని సీతాదేవికి , ప్రదక్షిణము చేసి అభివందనములు చేసి వినమ్రముగా అమె పక్కన నిలబడెను.Ó ||38.71||

"Then the best of Vanaras, taking the jewel bowing to Sita, circumambulating her, stood next to her respectfully". ||38.71||

||Sloka 38.72,73||

హర్షేణ మహతా యుక్తః సీతా దర్శనజేన సః||38.72||
హృదయేన గతో రామం శరీరేణ తు విష్ఠితః||38.73||

స|| సః సీతాదర్శనజేన మహతా హర్షేణ యుక్తః హృదయేన రామం గతః శరీరేణ తు విష్ఠితః||

||Sloka meanings||

సః సీతాదర్శనజేన - ఆతడు సీతా దర్శనముతో
మహతా హర్షేణ యుక్తః - అత్యంత హర్షముపొం
హృదయేన రామం గతః - తన మనస్సుతో రాముని చేరెను
శరీరేణ తు విష్ఠితః - శరీరము ఇక్కడే ఉన్నా

సీతాదర్శనజేన - by having seen Sita
మహతా హర్షేణ యుక్తః - imbued with great joy
సః హృదయేన రామం గతః - he reached Rama in his heart
శరీరేణ తు విష్ఠితః - though he was there with his body

||Sloka summary||

"ఆతడు సీతా దర్శనముతో అత్యంత హర్షముపొంది శరీరము ఇక్కడే ఉన్నా తన మనస్సుతో రాముని చేరెను."||38.72,73||

"He, delighted by having seen Sita, stood there physically, but reached Rama in his heart."||38.72,73||

||Sloka 38.74||

మణివరముపగృహ్య మహార్హం
జనకనృపాత్మజయా ధృతం ప్రభావాత్|
గిరిరివ పవనావధూతముక్తః
సుఖితమనాః ప్రతిసంక్రమం ప్రపేదే||38.74||

స|| మహార్హం జనకనృపాత్మజయా ధృతం తం మణివరం ఉపగృహ్య ప్రభావాత్ పవనావధూతముక్తః గిరిరివ సుఖితమనాః ప్రతిసంక్రమం ప్రపేదే||

||Sloka meanings||

మహార్హం జనకనృపాత్మజయా -
జనకమహరాజు యొక్క కుమార్తె ద్వారా మహత్తరమైన
ధృతం తం మణివరం ఉపగృహ్య - ధరించిన అ మణిని తీసుకొని,
ప్రభావాత్ పవనావధూతముక్తః గిరిరివ-
దాని ప్రభావము వలన వాయువులచే కంపింపబడి కుదుటబడిన పర్వతమువలె
సుఖితమనాః - సుఖమైన మనస్సు గలవాడై
ప్రతిసంక్రమం ప్రపేదే - తిరుగు ప్రయాణమునకు సిద్ధపడెను

జనకనృపాత్మజయా -
from the daughter of Janaka
ధృతం తం మహార్హం మణివరం ఉపగృహ్య -
having received the most precious jewel that was worn ,
ప్రభావాత్ - because of its power
పవనావధూతముక్తః గిరిరివ-
like a mountain shaken and released from the impact of wind
సుఖితమనాః - very much pleased
ప్రతిసంక్రమం ప్రపేదే -
prepared to return

||Sloka summary||

"జనకమహరాజు యొక్క కుమార్తె ద్వారా మహత్తరమైన మణిని తీసుకొని, వాయువులచే కంపింపబడి కుదుటబడిన పర్వతమువలె, సుఖమైన మనస్సు గలవాడై తిరుగు ప్రయాణమునకు హనుమంతుడు సిద్ధపడెను. " ||38.74||

"Having received the most precious jewel from the daughter of Janaka, like a mountain shaken and released from the impact of wind, very much pleased Hanuman prepared to return."||38.74||

ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే ఆదికావ్యే వాల్మీకీయే
చతుర్వింశత్ సహస్రికాయాం సంహితాయామ్
శ్రీమత్సుందరకాండే అష్టత్రింశస్సర్గః ||

Thus ends the Sarga thirty-eight of Sundarakanda in Ramayana the first ever poem composed in Sanskrit by the first poet sage Valmiki.

|| om tat sat ||

 

 

 

 

 

 

 

||Sloka 38.43||

ఏవమస్త్రవిదాం శ్రేష్ఠః సత్వవాన్ బలవానపి|
కిమర్థం అస్త్రం రక్షస్సు న యోజయతి రాఘవః||38.43||

స|| రాఘవ ఏవం అస్త్రవిదాం శ్రేష్ఠః సత్యవాన్ బలవాన్ అపి రక్షస్సు అస్త్రం కిమర్థం న యోజసి||

||Sloka meanings||

రాఘవ ఏవం అస్త్రవిదాం శ్రేష్ఠః -
ఓ రాఘవా అస్త్రములు ప్రయోగించువారిలో శ్రేష్ఠుడవు
సత్యవాన్ బలవాన్ అపి - సత్యసంధుడు మహాశక్తిగలవాడవు
రక్షస్సు అస్త్రం- రాక్షసులపై అస్త్రములను
కిమర్థం న యోజసి - ఎందుకు ప్రయోగించవు.

రాఘవ ఏవం అస్త్రవిదాం శ్రేష్ఠః -
Oh Raghava ! Being the best of users of weapons
సత్యవాన్ బలవాన్ అపి - truthful and powerful too
రక్షస్సు అస్త్రం- weapons against the Rakshasas.
కిమర్థం న యోజసి - why are you not using

||Sloka summary||

"ఓ రాఘవా అస్త్రములు ప్రయోగించువారిలో శ్రేష్ఠుడవు బలవంతుడవు అయి ఈ రాక్షసులపై ఎందుకు అస్త్రములను ప్రయోగించవు."||38.43||

"Oh Raghava ! Being the best of users of weapons, truthful and powerful, why are you not using the weapons against the Rakshasas." ||38.43||

||Sloka 38.44||

న నాగ నాపి గంధర్వా నాసురా న మరుద్గణాః||44||
రామస్య సమరే వేగం శక్తాః ప్రతిసమాధితుమ్|

స||సమరే రామస్యవేగం ప్రతిసమాధితుం న నాగాః న గంధర్వా న సురాః న మరుద్గణాః అపి శక్తాః ||

||Sloka meanings||

సమరే రామస్యవేగం ప్రతిసమాధితుం -
సమరములో రాముని ధాటికి నిలబడుటకు
న నాగాః న గంధర్వా న సురాః -
నాగులు గంధర్వులు సురులు
న మరుద్గణాః అపి శక్తాః -
మరుద్గణములు కూడా సమర్థులు కారు

సమరే రామస్యవేగం ప్రతిసమాధితుం -
matching the speed of Rama to hit back in a battle
న నాగాః న గంధర్వా న సురాః -
neither Nagas, Gandharvas, Suras
న మరుద్గణాః అపి శక్తాః -
nor Maruts are capable of

||Sloka summary||

"సమరములో రాముని ధాటికి నిలబడుటకు నాగులు గంధర్వులు సురులు మరుద్గణములు కూడా సమర్థులు కారు."||38.44||

"Neither Nagas, Gandharvas, Suras, Maruts are capable of matching the speed of Rama to hit back in a battle."||38.44||

||Sloka 38.45||

తస్య వీర్యవతః కశ్చిత్ యద్యస్తి మయి సంభ్రమః||38.45||
కిమర్థం న శరైః తీక్ష్ణైః క్షయం నయతి రాక్షసాన్|

స||వీర్యవతః తస్య మయి కశ్చిత్ సంభ్రమః అస్తి యది తతః తీక్ష్ణైః బాణైః రాక్షసాన్ కిమర్థం క్షయం న నయతి||

||Sloka meanings||

వీర్యవతః - వీరుడైన రామునకు
తస్య మయి కశ్చిత్ సంభ్రమః అస్తి యది-
నాపై కించిత్తు దయవున్నా
తతః తీక్ష్ణైః బాణైః - తీక్షణమైన బాణములతో
రాక్షసాన్ కిమర్థం క్షయం న నయతి-
రాక్షసులను ఎందుకు నాశనము చేయుటలేదు?

వీర్యవతః - hero of great discipline
తస్య మయి కశ్చిత్ సంభ్రమః అస్తి యది-
if he has even a little anxiety about me
తతః తీక్ష్ణైః బాణైః - then with sharp arrows
రాక్షసాన్ కిమర్థం క్షయం న నయతి-
why not destroy the Rakshasas

||Sloka summary||

"ఆ వీరుడైన రామునకు నాపై కించిత్తు దయవున్నా తీక్షణమైన బాణములతో రాక్షసులను ఎందుకు నాశనము చేయుటలేదు?"||38.45||

"If the hero of great discipline has even a little anxiety about me then with sharp arrows why not destroy the Rakshasas". ||38.45||

||Sloka 38.46||

భ్రాతురాదేశమాదాయ లక్ష్మణోవా పరంతపః||38.46||
కస్య హేతోర్నమాం వీరం పరిత్రాతి మహాబలః|

స|| పరంతపః మహాబలః వీరః లక్ష్మణో వా భ్రాతుః ఆదేశం ఆదాయా కస్యహేతోః మామ్ న పరిత్రాతి ||

||Sloka meanings||

పరంతపః మహాబలః వీరః -
పరంతపుడు మహాబలుడు వీరుడు అయిన
లక్ష్మణో వా భ్రాతుః ఆదేశం ఆదాయా -
లక్ష్మణుడు అన్నగారి ఆదేశముతో
కస్యహేతోః మామ్ న పరిత్రాతి -
ఎందుకు నన్ను రక్షించుట లేదు?"

పరంతపః మహాబలః వీరః లక్ష్మణో వా-
scorcher of enemies, powerful warrior Lakshmana
భ్రాతుః ఆదేశం ఆదాయా -
taking order from his brother.
కస్యహేతోః మామ్ న పరిత్రాతి -
for what reason he is not coming to my rescue

||Sloka summary||

"పరంతపుడు మహాబలుడు వీరుడు అయిన లక్ష్మణుడు అన్నగారి ఆదేశముతో ఎందుకు నన్ను రక్షించుట లేదు?" ||38.46||

"The scorcher of enemies, powerful warrior Lakshmana, for what reason he is not coming to my rescue taking order from his brother. "||38.46||

||Sloka 38.47||

యది తౌ పురుషవ్యాఘ్రౌ వాయ్వగ్నిసమ తేజసౌ||38.47||
సురాణామపి దుర్దర్షౌ కిమర్థం మాముపేక్షతః|

స|| వాయ్వగ్నిసమతేజసౌ పురుషవ్యాఘ్రౌ తౌ సురాణాం దుర్ధర్షౌ యది అపి మాం కిమర్థం ఉపేక్షతః||

||Sloka meanings||

వాయ్వగ్నిసమతేజసౌ -
వాయువు అగ్నితో సమానమైన తేజస్సుగల
పురుషవ్యాఘ్రౌ తౌ సురాణాం అపి దుర్ధర్షౌ యది -
పురుషవ్యాఘ్రము లగు వారిని సురులు కూడా ఎదురుకొనలేనప్పుడు
అపి మాం కిమర్థం ఉపేక్షతః- నన్ను ఎందుకు ఉపేక్షించుచున్నారు

వాయ్వగ్నిసమతేజసౌ - equal to fire and wind in power
పురుషవ్యాఘ్రౌ తౌ సురాణాం అపి దుర్ధర్షౌ యది -
two tigers among men, unassailable even for gods,
అపి మాం కిమర్థం ఉపేక్షతః- why are they disregarding me.

||Sloka summary||

"వాయువు అగ్నితో సమానమైన తేజస్సుగల పురుషవ్యాఘ్రము లగు వారిని సురులు కూడా ఎదురుకొనలేరు. వారు నన్ను ఎందుకు ఉపేక్షించుచున్నారు?" ||38.47||

"The two tigers among men, resembling fire and wind , unassailable even for gods, why are they disregarding me."||38.47||

||Sloka 38.48||

మమైవ దుష్కృతం కించిన్మహదస్తి న సంశయః||48||
సమర్థా వ పి తౌ యన్మాం నావేక్షేతే పరంతపౌ|

స||మమైవ మహత్ కించిత్ దుష్కృతం అస్తి |సంశయః న | యత్ సమర్థావపి పరంతపౌ తౌ మామ్ న ఆవేక్షేతే||

||Sloka meanings||

మమైవ మహత్ కించిత్ దుష్కృతం అస్తి -
నాలో ఎదో మహత్తరమైన పాపము ఉన్నది
సంశయః న - సంశయము లేదు
యత్ సమర్థావపి పరంతపౌ తౌ మామ్ న ఆవేక్షేతే -
సమర్ధులైనాగాని ఆ పరంతపులు నన్ను ఉపేక్షించుచున్నారు

మమైవ మహత్ కించిత్ దుష్కృతం అస్తి -
some great sin has been committed by me
సంశయః న - no doubt.
యత్ సమర్థావపి పరంతపౌ తౌ మామ్ న ఆవేక్షేతే -
although capable scorcher of enemies, they are not delivering me

||Sloka summary||

"నాలో ఎదో మహత్తరమైన పాపము ఉన్నది. సంశయము లేదు. సమర్ధులైనాగాని ఆ పరంతపులు నన్ను ఉపేక్షించుచు." ||38.48||

"Some great sin has been committed by me. There is no doubt. Although capable scorcher of enemies, they are not delivering me ( from my troubles)" ||38.48||

||Sloka 38.49||

వైదేహ్యా వచనం శ్రుత్వా కరుణం సాశ్రుభాషితమ్||38.49||
అథాబ్రవీన్మహాతేజా హనుమాన్మారుతాత్మజః|

స|| అథ మహాతేజా మారుతాత్మజః హనుమాన్ వైదేహ్యాః సాశ్రుభాషితం కరుణం వచనం శ్రుత్వా అబ్రవీత్ ||

||Sloka meanings||

వైదేహ్యాః సాశ్రుభాషితం కరుణం వచనం శ్రుత్వా-
వైదేహి యొక్క ఆ కన్నీరుతో పలికిన వచనములను వినిన
అథ మహాతేజా మారుతాత్మజః హనుమాన్ -
మహా తేజము కల మారుతాత్మజుడగు ఆ హనుమంతుడు
అబ్రవీత్ - ఇట్లు పలికెను

వైదేహ్యాః సాశ్రుభాషితం కరుణం వచనం శ్రుత్వా-
hearing those piteous words spoken by Sita with tears
అథ మహాతేజా మారుతాత్మజః హనుమాన్ -
powerful son of wind god, Hanuman
అబ్రవీత్ - spoke

||Sloka summary||

"వైదేహి యొక్క ఆ కన్నీరుతో పలికిన వచనములను వినిన మహా తేజము కల ఆ హనుమంతుడు ఇట్లు పలికెను." ||38.49||

"Then the powerful son of wind god, Hanuman hearing those piteous words spoken by Sita with tears, spoke in reply."||38.49||

||Sloka 38.50||

త్వచ్ఛోకవిముఖో రామో దేవి సత్యేన తే శపే||38.50||
రామే దుఃఖాభిపన్నే చ లక్ష్మణః పరితప్యతే|

స|| దేవి రామః త్వత్ శోకవిముఖః | సత్యేన తే శపే |రామే దుఃఖాభిపన్నే లక్ష్మణః పరితప్యతే ||

||Sloka meanings||

దేవి రామః త్వత్ శోకవిముఖః -
ఓ దేవి నీ వియోగ శోకముతో రాముడు విషయములలో విముఖత చూపించుచున్నాడు
సత్యేన తే శపే -
సత్యముగా ప్రమాణము చేసి చెప్పుచున్నాను
రామే దుఃఖాభిపన్నే లక్ష్మణః పరితప్యతే -
రాముడు దుఃఖములో నుండుటవలన లక్ష్మణుడు కూడా దుఃఖములో ఉన్నాడు.

దేవి రామః త్వత్ శోకవిముఖః -
O Devi, Rama in deep sorrow because of you, is averse to doing anything.
సత్యేన తే శపే - I vouch for the truth.
రామే దుఃఖాభిపన్నే లక్ష్మణః పరితప్యతే - Rama being immersed in sorrow, Lakshmana too is in sorrow

||Sloka summary||

"ఓ దేవి నీ వియోగ శోకముతో రాముడు విషయములలో విముఖత చూపించుచున్నాడు. సత్యముగా ప్రమాణము చేసి చెప్పుచున్నాను. రాముడు దుఃఖములో నుండుటవలన లక్ష్మణుడు కూడా దుఃఖములో ఉన్నాడు." ||38.50||

"Oh Devi ! In deep sorrow because of you Rama is averse to doing anything. I vouch for the truth. Rama being immersed in sorrow, Lakshmana wails." ||38.50||

||Sloka 38.51||

కథంచిత్ భవతీ దృష్టా న కాలః పరిశోచితుమ్||51||
ఇమం ముహూర్తం దుఃఖానాం ద్రక్ష్యస్యంతమనిందితే|

స|| కథంచిత్ భవతీ దృష్టా| పరిదేవితుం కాలః న| అనిందితే ఇమం ముహూర్తం దుఃఖానాం అంతం ద్రక్ష్యసి||

||Sloka meanings||

కథంచిత్ భవతీ దృష్టా - ఎలాగో నీవు చూడబడినావు
పరిదేవితుం కాలః న - విచారించవలసిన కాలము కాదు
అనిందితే ఇమం ముహూర్తం - ఓ పూజ్యురాలా ఈ క్షణమే
దుఃఖానాం అంతం ద్రక్ష్యసి - దుఃఖముల అంతము చూచెదవు

కథంచిత్ భవతీ దృష్టా -
now that somehow you having been found
పరిదేవితుం కాలః న -
not the time for sorrowing.
అనిందితే ఇమం ముహూర్తం -
O blameless lady, this moment
దుఃఖానాం అంతం ద్రక్ష్యసి -
will see the end of your sorrows

||Sloka summary||

"ఎలాగో నీవు చూడబడినావు. ఇది విచారించవలసిన కాలము కాదు. ఓ పూజ్యురాలా ! ఈ క్షణమే దుఃఖముల అంతము చూచెదవు." ||38.51||

"Now that somehow you having been found, this is not the time for sorrowing. Oh Blameless lady ! This moment you will see the end of your sorrows" ||38.51||

||Sloka 38.52||

తావుభౌ పురుషవ్యాఘ్రౌ రాజపుత్రౌ మహాబలౌ||52||
త్వద్దర్శన కృతోత్సాహౌ లంకాం భస్మీకరిష్యతః|

స|| పురుషవ్యాఘ్రౌ మహాబలౌ త్వత్ దర్శన కృతోత్సాహౌ ఉభౌ తౌ రాజపుత్రౌ లంకాం భస్మీకరిష్యతః||

||Sloka meanings||

త్వత్ దర్శన కృతోత్సాహౌ - నీ దర్శనమునకై ఉత్సాహముతో
పురుషవ్యాఘ్రౌ మహాబలౌ - మహాబలవంతులూ పురుషవ్యాఘ్రములు అగు
ఉభౌ తౌ రాజపుత్రౌ - ఆ రాజపుత్రులు ఇద్దరూ
లంకాం భస్మీకరిష్యతః - లంకానగరమును భస్మము చేసెదరు

త్వత్ దర్శన కృతోత్సాహౌ -
anxious for seeing you
పురుషవ్యాఘ్రౌ మహాబలౌ -
two tigers among men, powerful
ఉభౌ తౌ రాజపుత్రౌ -
both the princes
లంకాం భస్మీకరిష్యతః -
will reduce the Lanka to ashes

||Sloka summary||

"ఆ మహాబలవంతులూ పురుషవ్యాఘ్రములు అగు రాజపుత్రులు ఇద్దరూ నీ దర్శనము నకై ఉత్సాహముతో ఈ లంకానగరమును భస్మము చేసెదరు."||38.52||

"The two tigers among men, powerful are anxious for seeing you. The two princes will reduce the Lanka to ashes."||38.52||

||Sloka 38.53||

హత్వా చ సమరే క్రూరం రావణం స బాంధవమ్||53||
రాఘవస్త్వాం విశాలాక్షి నేష్యతి స్వాం పురీం ప్రతి|

స|| విశాలాక్షీ రాఘవః సహబాంధవం కౄరం రావణం హత్వా స్వాం పురీం ప్రతి త్వాం నేష్యతి ||

||Sloka meanings||

విశాలాక్షీ - ఓ విశాలాక్షీ
సహబాంధవం కౄరం రావణం హత్వా -
కౄరుడైన రావణుని అతని బంధువులతో సహా హతమార్చి
రాఘవః స్వాం పురీం ప్రతి -
రాఘవుడు తన పురమునకు
త్వాం నేష్యతి - నిన్ను గొనిపోవును

విశాలాక్షీ - O wide eyed lady
సహబాంధవం కౄరం రావణం హత్వా -
after killing evil Ravana along with his relatives,
స్వాం పురీం ప్రతి - to his city
రాఘవః త్వాం నేష్యతి -Raghava will take you

||Sloka summary||

"ఓ విశాలాక్షీ రాఘవుడు రావణుని అతని బంధువులతో సహా హతమార్చి నిన్ను తన పురమునకు తీసుకుపోవును". ||38.53||

"Oh Wide eyed lady ! Raghava after killing evil Ravana along with his relatives, will take you to his city". ||38.53||

||Sloka 38.54||

బ్రూహి యద్రాఘవో వాచ్యో లక్ష్మణశ్చ మహాబలః||54||
సుగ్రీవో వాపి తేజస్వీ హరయోsపి సమాగతః|

స|| రాఘవః యత్ వాచ్యః మహాబలః లక్ష్మణశ్చ తేజస్వీ సుగ్రీవో అపి సమాగతాః హరయో అపి బ్రూహి||

||Sloka meanings||

రాఘవః యత్ వాచ్యః బ్రూహి -
రాఘవునకు ఏమి మాటలు చెప్పవలెనో అవి నీవు చెప్పుము
మహాబలః లక్ష్మణశ్చ - మహాబలుడు లక్ష్మణునకు
తేజస్వీ సుగ్రీవో అపి సమాగతాః హరయో అపి -
తేజస్వి సుగ్రీవునకు అక్కడ సమాగమైన వానరులకు కూడా

రాఘవః యత్ వాచ్యః బ్రూహి -
tell me those words for mighty Raghava
మహాబలః లక్ష్మణశ్చ - powerful Lakshmana
తేజస్వీ సుగ్రీవో అపి సమాగతాః హరయో అపి -
brilliant Sugriva and all other Vanaras gathered there

||Sloka summary||

"రాఘవునకు, మహాబలుడు లక్ష్మణునకు, తేజస్వి సుగ్రీవునకు అక్కడ సమాగమైన వానరులకు ఎమి మాటలు చెప్పవలెనో అవి నీవు చెప్పుము". ||38.54||

"Tell me those words for mighty Raghava, the powerful Lakshmana, the brilliant Sugriva and all other Vanaras gathered there". ||38.54||

||Sloka 38.55||

ఇత్యుక్తవతి తస్మింశ్చ సీతా సురసుతోపమా||55||
ఉవాచ శోక సంతప్తా హనూమంతం ప్లవంగమమ్|

స|| తస్మిన్ ఇత్యుక్తవతి సురసుతోపమా సీతా శోక సంతప్తా ప్లవంగమం హనుమంతం ఉవాచ||

||Sloka meanings||

తస్మిన్ ఇత్యుక్తవతి సురసుతోపమా -
ఈ విధముగా చెప్పబడిన, సురలతో సమానమైన
సీతా శోక సంతప్తా -
శోకములో ఉన్నఆ సీతా
ప్లవంగమం హనుమంతం ఉవాచ -
మారుతాత్మజుడగు హనుమంతునితో ఇట్లు పలికెను

తస్మిన్ ఇత్యుక్తవతి సీతా సురసుతోపమా -
thus spoken to, Sita who is like a divine lady
శోక సంతప్తా - immersed in sorrow
ప్లవంగమం హనుమంతం ఉవాచ -
spoke to Hanuman the best among fliers

||Sloka summary||

"ఈ విధముగా చెప్పబడిన, శోకములో ఉన్న, సురలతో సమానమైన ఆ సీతా మారుతాత్మజుడగు హనుమంతునితో ఇట్లు పలికెను." ||38.55||

"Thus asked, Sita who is like a divine lady, immersed in sorrow , spoke to Hanuman the best among fliers."||38.55||

||Sloka 38.56||

కౌసల్యా లోకభర్తారం సుషువే యం మనస్వినీ||38.56||
తం మమార్థే సుఖమ్ పృఛ్చ శిరసా చాభివాదయ|

స|| లోకభర్తారం యం మనస్వినీ కౌసల్యా సుషువే తం మదర్థం సుఖం పృచ్ఛ శిరసా అభివాదయ చ సుఖమ్ పృఛ్చ ||

||Sloka meanings||

లోకభర్తారం - లోకము సంరక్షించుటకు
యం మనస్వినీ కౌసల్యా సుషువే -
మనస్విని అయిన కౌసల్య ఎవరిని జన్మనిచ్చెనో
తం మదర్థం శిరసా అభివాదయ చ-
వానికి నా కొఱకు శిరస్సు వంచి అభివాదము చేసి
సుఖమ్ పృఛ్చ- కుశలము అడుగుము

లోకభర్తారం -
lord of the world
యం మనస్వినీ కౌసల్యా సుషువే -
whom sensitive woman Kausalya bore
తం మదర్థం శిరసా అభివాదయ చ-
for my sake bowing the head,
సుఖమ్ పృఛ్చ-
ask the well-being of him

||Sloka summary||

"లోకము సంరక్షించుటకు మనస్విని అయిన కౌసల్య ఎవరిని జన్మనిచ్చెనో వానికి నాకొఱకు శిరస్సు వంచి అభివాదము చేసి వారి కుశలము అడుగుము." ||38.56||

"For my sake bowing the head, ask the well-being of him, who is the lord of the worlds whom Kausalya bore."||38.56||

||Sloka 38.57,58||

స్రజశ్చ సర్వరత్నాని ప్రియాయాశ్చ వరాంగనా||57||
ఇశ్వర్యం చ విశాలాయాం పృథివ్యాం అపి దుర్లభమ్|

పితరం మాతరం చైవ సమ్మాన్యాభిప్రసాద్యచ||58||
అనుప్రవ్రజితో రామం సుమిత్రా యేన సుప్రజాః|

స||స్రజశ్చ సర్వరత్నాని ప్రియాః యాః వరాంగన్యాః విశాలాయాం పృథివ్యాం దుర్లభం ఇశ్వర్యే చాపి అభి ప్రసాద్య చ పితరం మాతరం చాపి సమ్మాన్య యేన సుమిత్రా సుప్రజాః రామం అనుప్రవ్రాజితః||

రామ టీకాలో - 'యేన సుమిత్ర సుప్రజ శోభనపుత్రవతీ'

||Sloka meanings||

యేన స్రజశ్చ సర్వరత్నాని - ఎవరి చేత అన్ని రత్నములను
ప్రియాః యాః వరాంగన్యాః - అనురాగవతులైన స్త్రీలను
విశాలాయాం పృథివ్యాం - విశాలమైన పృథివినీ
దుర్లభం ఇశ్వర్యే చాపి స్రజశ్చ - దుర్లభమైన ఇశ్వర్యమును త్యజించి
సుమిత్రా సుప్రజాః చ - సుమిత్ర శోభనపుత్రవతియో
(సః) పితరం మాతరం చాపి సమ్మాన్య అభిప్రసాద్య-
తల్లి తండ్రులను గౌరవించి వారి అనుమతితో
రామం అనుప్రవ్రాజితః- రాముని అనుసరించినవాడు

యేన స్రజశ్చ సర్వరత్నాని -
by whom all the riches have been given up
ప్రియాః యాః వరాంగన్యాః -
dear one and best of women
విశాలాయాం పృథివ్యాం -
the vast kingdom
దుర్లభం ఇశ్వర్యే చాపి స్రజశ్చ -
difficult to obtain prosperity also
సుమిత్రా సుప్రజాః చ -
whom made Sumitra known as great mother
(సః) పితరం మాతరం చాపి సమ్మాన్య అభిప్రసాద్య-
having respected his father and mother and pleased them
రామం అనుప్రవ్రాజితః-
followed Rama

||Sloka summary||

"ఎవరు పుష్పమాలికలనూ , అన్ని రత్నములను అనురాగవతులైన స్త్రీలను విశాలమైన పృథివినీ దుర్లభమైన ఇశ్వర్యమును త్యజించి, ఎవరివలన సుమిత్రను శోభనపుత్రవతియో అట్టి లక్ష్మణుడు, తల్లి తండ్రులను గౌరవించి వారి అనుమతితో రాముని అనుసరించినవాడు. ||38.57,58||

"Lakshmana, the son of Sumitra who gave up all riches garlands, his dear wife , the best of women , the vast kingdom which is most difficult to obtain and also prosperity , who having respected his father and mother, was pleased to adopt the ascetic life and accompanied Rama." ||38.57,58||

||Sloka 38.59||

అనుకూల్యేన ధర్మాత్మా త్యక్త్వా సుఖమనుత్తమమ్||59||
అనుగచ్ఛతి కాకుత్స్థం భ్రాతరం పాలయన్ వనే|

స||ధర్మాత్మా అనుత్తమం సుఖం త్యక్త్వా భ్రాతరం కాకుత్స్థం వనే ఆనుకూల్యేన పాలయన్ అనుగచ్ఛతి||

||Sloka meanings||

ధర్మాత్మా అనుత్తమం సుఖం త్యక్త్వా-
ధర్మాత్ముడు , అత్యుత్తమమైన సుఖము ను త్యజించి
భ్రాతరం కాకుత్స్థం వనే -
అన్నగారైన కాకుత్స్థునికి వనములో
ఆనుకూల్యేన పాలయన్ అనుగచ్ఛతి - అనుకూలముగా పాలించుటకు వెళ్ళెను

ధర్మాత్మా అనుత్తమం సుఖం త్యక్త్వా-
great, righteous having given up his pleasures
భ్రాతరం కాకుత్స్థం వనే అనుగచ్ఛతి-
followed his brother into the forest
ఆనుకూల్యేన పాలయన్ -
in order to be able to serve him.

||Sloka summary||

"లక్ష్మణుడు ధర్మాత్ముడు , అత్యుత్తమమైన సుఖము ను త్యజించి అన్నగారైన కాకుత్స్థుని కి తోడునీడగా వనములో వుండుటకు వెళ్ళెను." ||38.59||

"Great, righteous Lakshmana who had given up his pleasures and followed his brother into the forest in order to be able to serve him." ||38.59||

||Sloka 38.60||

సింహస్కంధో మహాబాహుః మనస్వీ ప్రియదర్శనః||38.60||
పితృవత్ వర్తతే రామే మాతృన్మాం సమాచరన్|

స||సింహస్కంధః మహాబాహుః మనస్వి ప్రియదర్శనః మామ్ మాత్రువత్ సమాచరన్ రామే పిత్రువత్ వర్తతే||

||Sloka meanings||

సింహస్కంధః మహాబాహుః -
సింహపు స్కంధమువంటి స్కంధముకల, మహాబాహువులు కల
మనస్వి ప్రియదర్శనః -
మనస్వి, ప్రియదర్శనుడు
మామ్ మాత్రువత్ సమాచరన్ -
నన్ను కన్నతల్లిలాగ
రామే పిత్రువత్ వర్తతే -
రాముని కన్న తండ్రిలాగా చూచుకొనును

సింహస్కంధః మహాబాహుః -
'lion shouldered, with powerful arms
మనస్వి ప్రియదర్శనః -
high souled, handsome
మామ్ మాత్రువత్ సమాచరన్ -
treats me like his mother.
రామే పిత్రువత్ వర్తతే -
treats Rama as his father

||Sloka summary||

"సింహపు స్కంధమువంటి స్కంధముకల, మహాబాహువులు కల, మనస్వి, ప్రియదర్శనుడు. నన్ను కన్నతల్లిలాగ రాముని కన్న తండ్రిలాగా చూచుకొనును."||38.60||

"Lakshmana who is lion shouldered, with powerful arms, high souled, handsome , who treats Rama as his father and treats me like his mother." ||38.60||

||Sloka 38.61,62||

హ్రియమాణాం తదా వీరో న తు మాం వేద లక్ష్మణః||38.61||
వృద్ధోపసేవీ లక్ష్మీవాన్ శక్తోన బహుభాషితా|
రాజపుత్త్రః ప్రియశ్రేష్ఠః సదృశః శ్వసురస్యమే||38.62||

స||వీరః లక్ష్మణః తదా మామ్ హ్రియమాణం న వేద వృద్ధోపసేవీ లక్ష్మీవాన్ శక్తః న బహుభాషితా మే శ్వశురస్య సదృశః ప్రియః శ్రేష్ఠః రాజపుత్రః||

||Sloka meanings||

తదా వీరః లక్ష్మణః - అప్పుడు వీరుడు లక్ష్మణునికి
మామ్ హ్రియమాణం న వేద - నన్ను అపహరింపబడడము తెలియదు
వృద్ధోపసేవీ లక్ష్మీవాన్ శక్తః - వృద్ధులని సేవించు సమర్థుడైన
న బహుభాషితా - మిత భాషి
ప్రియః శ్రేష్ఠః రాజపుత్రః - ప్రియమనవాడు, శ్రేష్ఠుడు రాజపుత్రుడు
మే శ్వశురస్య సదృశః - నాకు మామగారితో సమానుడు."

తదా వీరః లక్ష్మణః - then heroic Lakshmana
మామ్ హ్రియమాణం న వేద -
did not know when I was being carried away
వృద్ధోపసేవీ లక్ష్మీవాన్ శక్తః -
serves elders, prosperous, energetic
న బహుభాషితా -
reserved in his speech
ప్రియః శ్రేష్ఠః రాజపుత్రః -
dear one, prince and best
మే శ్వశురస్య సదృశః -
equal to me like my father-in-law

||Sloka summary||

"వీరుడు లక్ష్మణుని కి నన్ను అపహరింపబడడము తెలియదు. వృద్ధులని సేవించు, వివేకముగల సమర్థుడైన అందరిమెప్పు పొందిన ఆ రాజకుమారుడు నా మామగారితో సమానుడు." ||38.61,62||

"Heroic Lakshmana who did not know when I was being carried away, who serves elders, prosperous, energetic reserved in his speech, like my father-in-law, is dear to Rama"||38.61,62||

||Sloka 38.63,64||

మమ ప్రియతరో నిత్యం భ్రాతా రామస్య లక్ష్మణః|
నియుక్తో ధురి యస్యాం తు తాముద్వహతి వీర్యవాన్||38.63||
యం దృష్ట్వా రాఘవో నైవ వృత్తం ఆర్యమనుస్మరేత్|
స మమార్థాయ కుశలం వక్తవ్యో వచనాన్మమ||38.64||

స|| || రామస్య భ్రాతా లక్ష్మణః నిత్యం మమ ప్రియతరః వీర్యవాన్ యస్యాం ధురి నియుక్తః తాం ఉద్వహతి||యం దృష్ట్వా రాఘవః వృత్తం ఆర్యం న అనుస్మరేత్ సః మమ ఆర్థాయ మమ వచనాత్ కుశలం వక్తవ్యః||

||Sloka meanings||

రామస్య భ్రాతా లక్ష్మణః - రాముని యొక్క తమ్ముడు లక్ష్మణుడు
నిత్యం మమ ప్రియతరః -ఎల్లప్పుడూ నాకు ప్రియమైన వాడు
వీర్యవాన్ యస్యాం ధురి నియుక్తః - వీరుడు ఏపని అప్పగించినా
తాం ఉద్వహతి - దానిని నిర్వర్తించువాడు
యం దృష్ట్వా రాఘవః - ఎవరిని చూచి రాముడు
వృత్తం ఆర్యం న అనుస్మరేత్ - జరిగిన వృత్తాంతము తలచడో
సః మమ ఆర్థాయ - అతనిని నా కొఱకు
మమ వచనాత్ కుశలం వక్తవ్యః - నా మాటగా కుశలమును అడుగుము

రామస్య భ్రాతా లక్ష్మణః -
Lakshmana, Rama's brother
నిత్యం మమ ప్రియతరః -
always dear to me,
వీర్యవాన్ యస్యాం ధురి నియుక్తః తాం ఉద్వహతి -
discharge whatever task assigned to him,
యం దృష్ట్వా రాఘవః -
seeing whom Raghava
వృత్తం ఆర్యం న అనుస్మరేత్ -
does not miss the noble one
సః మమ ఆర్థాయ -
him, for may sake
మమ వచనాత్ కుశలం వక్తవ్యః -
in my words ask his well being

||Sloka summary||

"రాముని యొక్క తమ్ముడు లక్ష్మణుడు. ఎల్లప్పుడూ నాకు ప్రియమైన వాడు. వీరుడు ఏపని అప్పగించినా నిర్వర్తించువాడు. ఎవరిని చూచి రాముడు జరిగిన వృత్తాంతము తలచడో అతనిని నా కొఱకై నా మాటలుగా కుశలము అడుగుము". ||38.63,64||

"Rama's brother who is always dear to me, the heroic Lakshmana who will discharge whatever task assigned to him, seeing whom for support, Rama does not miss the noble one , for my sake with my words enquire about his welfare."||38.63,64||

||Sloka 38.65||

మృదుర్నిత్యం శుచిర్దక్షః ప్రియో రామస్య లక్ష్మణః|
యథా హి వానరశ్రేష్ఠ దుఃఖక్షయకరో భవేత్||38.65||
త్వమస్మిన్ కార్యనిర్యోగే ప్రమాణం హరిసత్తమ||

స|| వానరశ్రేష్ఠ హరిసత్తమః మృదుః నిత్యం శుచిః దక్షః రామస్య ప్రియః లక్ష్మణః యథా దుఃఖక్షయకరో భవేత్ | అస్మిన్ కార్యనియోగే త్వం ప్రమాణం||

గోవిన్దరాజులవారు తమ టీకాలో- రామః యథా దుఃఖక్షయకరో భవేత్ తథా వక్తవ్యః। అంటేరామునికి ఏవిధముగా దుఃఖము తగ్గునో ఆవిధముగా చెప్పవలెను అని ; అస్మిన్ కార్య నిర్యోగే త్వం ప్రమాణమ్ - ఈ కార్యము సాధించుటలో నీవే తగినవాడివి.

||Sloka meanings||

వానరశ్రేష్ఠ - ఓ వానరోత్తమ వానరశ్రేష్ఠ
రామస్య ప్రియః లక్ష్మణః - రామునికి ప్రియుడు లక్ష్మణుడు
మృదుః నిత్యం శుచిః దక్షః- మృదుస్వభావి పావనుడు సమర్థు
హరిసత్తమః యథా దుఃఖక్షయకరో భవేత్ -
ఓ వానరోత్తమ ఏ విధముగా దుఃఖము క్షీణించునో
అస్మిన్ కార్యనియోగే - ఆ కార్యసాధనకు
త్వం ప్రమాణం- నీవే తగినవాడివి

వానరశ్రేష్ఠ - O best of Vanaras
రామస్య ప్రియః లక్ష్మణః - Lakshmana dear to Rama
మృదుః నిత్యం శుచిః దక్షః- soft, pure, competent
హరిసత్తమః o best of Vanaras
యథా దుఃఖక్షయకరో భవేత్ - the way the sorrow can be mitigated
అస్మిన్ కార్యనియోగే - in accomplishing this task
త్వం ప్రమాణం- you are authority

||Sloka summary||

"ఓ వానరోత్తమ మృదుస్వభావి పావనుడు సమర్థుడు రామునికి ప్రియుడు అయిన లక్ష్మణుడు ఏ విధముగా నాదుఃఖమును అంతముచేయునో అట్లు నీవు కార్యము సాధింప వలెనుÓ.||38.65||

"Oh best of Vanaras act in such a manner that Lakshmana who is soft, pure, competent and dear to Rama, can mitigate my suffering. You are a competent in accomplishing this task".||38.65||

||Sloka 38.66||

రాఘవః త్వత్సమారంభాన్మయి యత్నపరో భవేత్||38.66||
ఇదం బ్రూయాశ్చ మే నాథం శూరం రామం పునః పునః|

స|| రాఘవః త్వత్ సమారంభాత్ మయి యత్నపరః భవేత్ ! మే నాథం శూరం రామం పునః పునః ఇదం బ్రూయాః||

||Sloka meanings||

రాఘవః త్వత్ సమారంభాత్ - రాఘవుడు నీ సంరంభము వలనే
మయి యత్నపరః భవేత్ - నన్ను రక్షించు యత్నములో పడును
మే నాథం శూరం రామం - నా నాధుడు శూరుడు రామునికి
పునః పునః ఇదం బ్రూయాః - మరల మరల చెప్పుము

త్వత్ సమారంభాత్ -
by your efforts alone
రాఘవః మయి యత్నపరః భవేత్ -
Raghava will try for my release
మే నాథం శూరం రామం -
to my husband powerful Rama
పునః పునః ఇదం బ్రూయాః -
tell these words again and again

||Sloka summary||

"రాఘవుడు నీ సంరంభము వలనే నన్ను రక్షించు యత్నములో పడును. నా నాధునికి మరల మరల చెప్పుము." ||38.66||

"By your efforts alone Raghava will try for my release. You tell these words to my husband powerful Rama again and again." ||38.66||

||Sloka 38.67||

జీవితం ధారయిష్యామి మాసం దశరథాత్మజ||38.67||
ఊర్ధ్వం మాసాన్న జీవేయం సత్యే నాహం బ్రవీమి తే|

స|| దశరథాత్మజ మాసం జీవితం ధారయిష్యామి | మాసాత్ ఊర్ధ్వం న జీవేయం| అహం సత్యేన తే బ్రవీమి||

||Sloka meanings||

దశరథాత్మజ - దశరథాత్మజ
మాసం జీవితం ధారయిష్యామి -
నేను ఒక మాసము జీవితము ధరించెదను
మాసాత్ ఊర్ధ్వం న జీవేయం -
మాసము గడిచి జీవించను
అహం సత్యేన తే బ్రవీమి-
నేను సత్యముగా చెప్పుచున్నాను

దశరథాత్మజ - son of Dasaratha
మాసం జీవితం ధారయిష్యామి -
will live for one more month
మాసాత్ ఊర్ధ్వం న జీవేయం -
beyond this month I will not live
అహం సత్యేన తే బ్రవీమి-
I am telling you the truth

||Sloka summary||

"దశరథాత్మజ నేను ఒక మాసము జీవితము ధరించెదను. మాసము గడిచి జీవించను. నేను సత్యముగా చెప్పుచున్నాను." ||38.67||

"Oh Son of Dasaratha I will live for one more month. Beyond this month I will not live. I am telling you the truth." ||38.67||

||Sloka 38.68||

రావణే నోపరుద్ధాం మాం నికృత్యా పాపకర్మణా||38.68||
త్రాతుమర్హసి వీర త్వం పాతాళాదివ కౌశికీమ్|

స|| వీర పాపకర్మణా రావణేన నికృత్య ఉపరుద్ధాం మాం త్వం పాతాళాత్ కౌశికీం ఇవ త్రాతుమ్ అర్హసి||

||Sloka meanings||

వీర పాపకర్మణా రావణేన -
ఓ వీరా పాపకర్ముడగు రావణుని చే
నికృత్య ఉపరుద్ధాం మాం -
అవమానింపబడి బంధించబడిన నన్ను
పాతాళాత్ కౌశికీం ఇవ -
నువ్వు పాతాళమునుంచి ఇంద్రుని ఇశ్వర్యమును విష్ణువు రక్షించినట్లు
త్వం త్రాతుమ్ అర్హసి -
నీవు నన్ను (రావణబంధమునుండి) రక్షింపవలెను

పాపకర్మణా రావణేన -
by the evil Ravana
త్వం త్రాతుమ్ అర్హసి -
you can rescue me
నికృత్య ఉపరుద్ధాం మాం -
who was insulted and imprisoned?
పాతాళాత్ కౌశికీం ఇవ -
like riches of Indra from the nether world

||Sloka summary||

"ఓ వీరా పాపకర్ముడగు రావణుడు నన్ను బంధించినవాడు. పాతాళమునుంచి ఇంద్రుని ఇశ్వర్యమును విష్ణువు రక్షించినట్లు నీవు నన్ను రావణబంధమునుండి రక్షింపవలెను". ||38.68||

"Oh Hero ! From the insulting imprisonment by Ravana you can rescue me like Kausika was rescued from the underworld".||38.68||

||Sloka 38.69||

తతో వస్త్రగతం ముక్త్వా దివ్యం చూడామణిం శుభమ్||38.69||
ప్రదేయో రాఘవాయేతి సీతా హనుమతే దదౌ|

స|| తతః సీతా వస్త్రగతం శుభం దివ్యం చూడామణిం ముక్త్వా రాఘవాయ ప్రదేయః ఇతి హనుమతే దదౌ||

||Sloka meanings||

తతః సీతా వస్త్రగతం -
అప్పుడు సీత తన వస్త్రములో కట్టబడిన
శుభం దివ్యం చూడామణిం ముక్త్వా-
శుభకరము దివ్యము అయిన చూడామణిని తీసి
రాఘవాయ ప్రదేయః ఇతి హనుమతే దదౌ -
రాఘవునకు ఇవ్వమని హనుమంతునికి ఇచ్చెను

తతః సీతా వస్త్రగతం -
the Sita from her clothes
శుభం దివ్యం చూడామణిం ముక్త్వా-
taking out divine Chudamani
రాఘవాయ ప్రదేయః ఇతి హనుమతే దదౌ -
gave it to Hanuman to be given to Rama

||Sloka summary||

"అప్పుడు సీత తన వస్త్రములో కట్టబడిన శుభకరము దివ్యము అయిన చూడామణిని తీసి రాఘవునకు ఇవ్వమని హనుమంతునికి ఇచ్చెను." ||38.69||

"Then Sita took out the divine Chudamani tied up in her clothes and gave it to Hanuman to be given to Rama." ||38.69||

||Sloka 38.70||

ప్రతిగృహ్య తతో వీరో మణిరత్నమనుత్తమమ్||38.70||
అంగుళ్యా యోజయామాస న హ్యస్య ప్రాభవద్భుజః|

స|| తత్ః వీరః అనుత్తమం మణిరత్నం ప్రతిగుహ్య అంగుల్యా యోజయామాస అస్య భుజః న ప్రాభవత్ హి||

||Sloka meanings||

తత్ః వీరః - అప్పుడు ఆ వీరుడు
అనుత్తమం మణిరత్నం ప్రతిగుహ్య -
అత్యుత్తమమైన ఆ మణిరత్నమును తీసుకొని
అంగుల్యా యోజయామాస వేలికి పెట్టుకొనెను
అస్య భుజః న ప్రాభవత్ హి- భుజమునందు ఇమడని కారణమువలన

తత్ః వీరః -
then the hero Hanuman
అనుత్తమం మణిరత్నం ప్రతిగుహ్య -
taking the excellent jewel
అంగుల్యా యోజయామాస -
placed it on his finger
అస్య భుజః న ప్రాభవత్ హి-
as it was not fitting his arm

||Sloka summary||

"అప్పుడు ఆ వీరుడు అత్యుత్తమమైన ఆ మణిరత్నమును తీసుకొని అది తన భుజమునందు ఇమడని కారణమువలన తన వేలికి పెట్టుకొనెను." ||38.70||

"Then the hero Hanuman taking the excellent jewel placed it on his finger as it was not fitting his arm" ||38.70||

||Sloka 38.71||

మణిరత్నం కపివరః ప్రతిగృహ్యఽభివాద్య చ||38.71||
సీతాం ప్రదక్షిణం కృత్వా ప్రణతః పార్శ్వతః స్థితః|

స|| కపిప్రవీరః మణిరత్నం ప్రతిగుహ్య సీతాం అభివాద్య చ ప్రదక్షిణం కృత్వా ప్రణతః పార్శ్వతః స్థితః||

||Sloka meanings||

కపిప్రవీరః మణిరత్నం ప్రతిగుహ్య -
ఆ కపిప్రవీరుడు మణిరత్నము తీసుకొని
సీతాం అభివాద్య చ - సీతాదేవికి అభివందనములు చేసి
ప్రదక్షిణం కృత్వా- ప్రదక్షిణము చేసి
ప్రణతః పార్శ్వతః స్థితః - వినమ్రముగా అమె పక్కన నిలబడెను

కపిప్రవీరః మణిరత్నం ప్రతిగుహ్య - the best of Vanaras, taking the jewel
సీతాం అభివాద్య చ - bowing to Sita, circumambulating her
ప్రదక్షిణం కృత్వా- circumambulating her
ప్రణతః పార్శ్వతః స్థితః - stood next to her respectfully

||Sloka summary||

"ఆ కపిప్రవీరుడు మణిరత్నములు తీసుకొని సీతాదేవికి , ప్రదక్షిణము చేసి అభివందనములు చేసి వినమ్రముగా అమె పక్కన నిలబడెను.Ó ||38.71||

"Then the best of Vanaras, taking the jewel bowing to Sita, circumambulating her, stood next to her respectfully". ||38.71||

||Sloka 38.72,73||

హర్షేణ మహతా యుక్తః సీతా దర్శనజేన సః||38.72||
హృదయేన గతో రామం శరీరేణ తు విష్ఠితః||38.73||

స|| సః సీతాదర్శనజేన మహతా హర్షేణ యుక్తః హృదయేన రామం గతః శరీరేణ తు విష్ఠితః||

||Sloka meanings||

సః సీతాదర్శనజేన - ఆతడు సీతా దర్శనముతో
మహతా హర్షేణ యుక్తః - అత్యంత హర్షముపొం
హృదయేన రామం గతః - తన మనస్సుతో రాముని చేరెను
శరీరేణ తు విష్ఠితః - శరీరము ఇక్కడే ఉన్నా

సీతాదర్శనజేన - by having seen Sita
మహతా హర్షేణ యుక్తః - imbued with great joy
సః హృదయేన రామం గతః - he reached Rama in his heart
శరీరేణ తు విష్ఠితః - though he was there with his body

||Sloka summary||

"ఆతడు సీతా దర్శనముతో అత్యంత హర్షముపొంది శరీరము ఇక్కడే ఉన్నా తన మనస్సుతో రాముని చేరెను."||38.72,73||

"He, delighted by having seen Sita, stood there physically, but reached Rama in his heart."||38.72,73||

||Sloka 38.74||

మణివరముపగృహ్య మహార్హం
జనకనృపాత్మజయా ధృతం ప్రభావాత్|
గిరిరివ పవనావధూతముక్తః
సుఖితమనాః ప్రతిసంక్రమం ప్రపేదే||38.74||

స|| మహార్హం జనకనృపాత్మజయా ధృతం తం మణివరం ఉపగృహ్య ప్రభావాత్ పవనావధూతముక్తః గిరిరివ సుఖితమనాః ప్రతిసంక్రమం ప్రపేదే||

||Sloka meanings||

మహార్హం జనకనృపాత్మజయా -
జనకమహరాజు యొక్క కుమార్తె ద్వారా మహత్తరమైన
ధృతం తం మణివరం ఉపగృహ్య - ధరించిన అ మణిని తీసుకొని,
ప్రభావాత్ పవనావధూతముక్తః గిరిరివ-
దాని ప్రభావము వలన వాయువులచే కంపింపబడి కుదుటబడిన పర్వతమువలె
సుఖితమనాః - సుఖమైన మనస్సు గలవాడై
ప్రతిసంక్రమం ప్రపేదే - తిరుగు ప్రయాణమునకు సిద్ధపడెను

జనకనృపాత్మజయా -
from the daughter of Janaka
ధృతం తం మహార్హం మణివరం ఉపగృహ్య -
having received the most precious jewel that was worn ,
ప్రభావాత్ - because of its power
పవనావధూతముక్తః గిరిరివ-
like a mountain shaken and released from the impact of wind
సుఖితమనాః - very much pleased
ప్రతిసంక్రమం ప్రపేదే -
prepared to return

||Sloka summary||

"జనకమహరాజు యొక్క కుమార్తె ద్వారా మహత్తరమైన మణిని తీసుకొని, వాయువులచే కంపింపబడి కుదుటబడిన పర్వతమువలె, సుఖమైన మనస్సు గలవాడై తిరుగు ప్రయాణమునకు హనుమంతుడు సిద్ధపడెను. " ||38.74||

"Having received the most precious jewel from the daughter of Janaka, like a mountain shaken and released from the impact of wind, very much pleased Hanuman prepared to return."||38.74||

ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే ఆదికావ్యే వాల్మీకీయే
చతుర్వింశత్ సహస్రికాయాం సంహితాయామ్
శ్రీమత్సుందరకాండే అష్టత్రింశస్సర్గః ||

Thus ends the Sarga thirty-eight of Sundarakanda in Ramayana the first ever poem composed in Sanskrit by the first poet sage Valmiki.

|| om tat sat ||